الإسلام والإلحاد وجها لوجه

ڕاکردن لە ئیلحاد بەرەو ئیسلامتی

پرسیار و وەڵام

بسم الله والحمد لله والصلاة والسلام على رسول الله وعلى آله وصحبه ومن والاه؛ پاشان:

ئەم نامیلکەیە (ڕاکردن لە ئیلحاد بەرەو ئیسلامەتی).

ئەم نامیلکەیە ڕوونکردنەوەیەک پێشکەش دەکات سەبارەت بە (سروشتی ئیلحاد) ولایەنە جێی پرسیارەکانى، وچۆن ئیلحاد دژی ئەقڵ وفیترەتە.

ونامیلکەکە هەندێک بەڵگە باسدەکات لەسەر بوونی پەروەردگار -سبحانه وتعالى-.

ئێمە خواى گەورە دەناسین بە ئەقڵ، خواى گەورە دەفەرموێت:

﴿أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ * ئایا ئه‌وانه‌به‌بێ هیچ شتێک، هیچ هۆیه‌ک، هاتوونه‌ته‌کایه‌وه؟! یان هه‌ر خۆیان دروستکارن؟!﴾

[سورة الطور : 35].

بە بەکارهێنانى ئەقڵ وهۆکارەکان ؛ سێ ئەگەر هەیە چوارەمیان نیە:

یەکەم: خەڵکی پەروەردگارێک -دروستکارێک- دروستیانی نەکردووە ﴿أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ * ئایا ئه‌وانه‌به‌بێ هیچ شتێک، هیچ هۆیه‌ک، هاتوونه‌ته‌کایه‌وه؟!﴾ وئەمە مەحاڵە، چۆن بەبێ دروستکارێک ؛ دروست بووین؟

دووەم: ئەوەیە ئێمە خۆمان دروست کردبێت ﴿أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ * یان هه‌ر خۆیان دروستکارن؟!﴾ وئەمەیش مەحاڵە، چۆن خۆم دروست دەکەم؛ پێش ئەوەى دروست ببم؟

بۆیە هەر بە ئەقڵ تەنها ئەگەری سێیەم دەمێنێتەوە کە لە ئایەتە پیرۆزەکەدا نەهاتووە چونکە زانراوە، ئەویش ئەوەیە کە پەروەردگارێک ئێمەی دروست کردووە.

ئێمە خواى گەورە دەناسین بە ئەقڵ.

وهەروەها ئەو زاتە مەزنە دەناسین بە فیترەت وسروشتی مرۆڤایەتیمان.

وئێمە بە فیترەتمان دەزانین کە بتەکان وسروشت هیچ توانایەکیان نیە لەسەر دروستکردنی گەردوون و دروستکردنی بەکتریا ومرۆڤ، وناتوانن فەرمانەکانى لاشەی مرۆڤ بەو شێوە ڕێک و وردە ڕێکخبەن و لەسەر ئەم ڕواڵەتە جوانە دروستی بکەن وناتوانن بەدیهێنراوەکان بەم وردی وجوانیە دروست بکەن هەر لە گەردیلەیەکەوە هەتاوەکو گەلەئەستێرەکان.

ئەو بتانەى کافرەکان دەیانپەرستن، وئەو سروشتەى کە مولحید باوەڕی پێیەتی هەردوویان پێویستیان بە دروستکارێکە بۆئەوەى بیانهێنێتە بوون.

بۆیە ئەو بتانە وسروشت هیچ ڕکێفێکیان بەدەست نیە سەبارەت بەخۆیان، چ جای دروستکراوەکانى تر، وتوانای ئەوەیان نیە کە هۆرمۆنەکان لە لاشەت بەو ئاستە سەرسوڕهێنەرە ڕێک بخەن، وتواناى ئەوەیان نیە کۆدی بۆماوەیی دابنێن کە ئەمیش ملیۆنەها زانیاریە لە نێو هەر یەکێک لە خانە زیندووەکان، وتواناى ئەوەیان نیە هیچ شتێک بهێننە بوون تەنانەت تواناى دروست کردن وبەرگری کردنیان نیە لەخۆیان.

خوڵقێنەری ئەم جیهانە بەم هەموو شتە سەرسوڕهێنەرەوە پەروەردگارێکی مەزنە کە زانایە بەتوانایە ودانایە -سبحانه وتعالى-.

پاشان نامیلکەکە باسی گومانەکانى مولحیدەکان دەکات، وهەوڵدانیان بۆ پوچەڵکردنەوەى بەڵگە ئەقڵی وفیتریەکانى بوونی پەروەردگار.

لەبەناوبانگترین هەوڵدانیان دەڵێن: (گەردوون بەڕێکەوت دەرکەوتووە)، وئەمیش بەهۆی ئەوەیە کە تێناگەن ونازانن سەبارەت بە بنچینەکانى ئەگەرەکان؛ چونکە ڕێکەوت -سودفە- دوو مەرجی هەیە کە لەیەک دانابڕێت.

ئەوانیش: کات وشوێن.

بۆ ڕێکەوت مەرجە کاتێک هەبێت بۆئەوەى کاریگەری لەسەر ڕووداوەکان هەبێـت.

ومەرجە شوێنێکی مادی هەبێت کە سەرەنجامی کاریگەریەکانى تێدا دەربکەوێت.

چۆن بڵێین ڕێکەوت -سودفە- کاریگەری هەبووە لە دروستکردنی گەردوون، لەکاتێکدا کە گەردوون هاتە بوون نە کات هەبوو و نە شوێن، بۆیە بیرۆکەى ڕێکەوت بوونی نیە !

پاشان نامیلکەکە هەندێک بەڵگەى ئەقڵی پیشان دەدات سەبارەت بەپێویستی بوونی ئاین، ومانای ئاین بریتیە لە گرنگی ملکەچبوون بۆ پەروەردگاری جیهانیان وگوێڕایەڵیکردنی -سبحانه وتعالى-، ملکەچبوون بۆ الله وگوێڕایەڵیکردنی فەرمانەکانى: ئەمە هەقیقەتی ئاینە.

تۆ ملکەچیت بۆ الله، وپەروەردگارت دەپەرستیت کە خوڵقێنەر وڕۆزیدەری تۆیە ومنەتی زۆری هەیە لەسەرت لە زۆری فەزڵ ونیعمەتەکان وهیدایەتدان.

پەرستن مافى خواى گەورەیە لەسەر بەندەکانى، چونکە خواى گەورە -سبحانه وتعالى- کە ئێمەى دروستکردووە وژیانی پێبەخشیوین وڕۆزی داوین وهیدایەتی داوین وپەیامبەرانی بۆ ناردوین بۆئەوەى تاقیمان بکەنەوە کاممان کردەوەمان جوانتر وباشترە، كەواتە پەرستن مافى خواى گەورەیە لەسەر ئێمە

﴿ الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ۚ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ ﴾ واتە: ﴿هه‌ر ئه‌و خۆی مردن و ژیانی به‌دیهێناوه‌، تا تاقیتان بکاته‌وه‌، کێتان کرده‌وه‌ی چاکترو په‌سه‌ندتره‌، هه‌ر ئه‌ویش زاتێکی باڵاده‌سته به‌سه‌ر بێ باوه‌ڕاندا، وه لێخۆشبووه بەرانبەر ئیمانداران﴾

[سورة الملك : 2].

پاشان لە قۆناغێکی تر لەم نامیلکەیە هەندێک بەڵگە باس دەکەین لەسەر ڕاستی ئاینی ئیسلام، وڕون کردنەوەی ئەو ڕاستییەی کە خواى گەورە هیچ ئاینێک لە مرۆڤ قبوڵ ناکات مەگەر ئیسلام نەبێت، خواى گەورە دەفەرموێت:

﴿وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ﴾ واتە: ﴿و هەرکەسێک ئاینێکی تر پەیڕەو بکات جگە لە ئیسلام هەرگیز لێی قبوڵ ناکرێت لە قیامەتیشدا لە دۆڕاوەکان دەبێت﴾

[سورة آل عمران: 85].

ئاینی ئیسلام ئەو ئاینەیە کە خواى گەورە لەڕێگای هەموو پێغەمبەرانەوە ناردوویەتی بۆ خەڵکی.

وسەرەکیترین تایبەتمەندی ئیسلام : ماناى ملکەچبوون وتەسلیم بوونە بۆ خواى گەورە وپەرستنی تەنها ئەو زاتەیە

وئیسلام کامڵترین شەریعەتە ڕێنمونی وئامۆژگاری مرۆڤ دەکات بۆ ملکەچبوون تەنها بۆ الله.

تاکە ئاینە کە بانگەواز دەکات بۆ بەتاکدانانى الله -توحید الله-، و ئەم تەوحیدەیە خواى گەورە هەموو پێغەمبەرانی پێ ڕەوانە کردووە.

هەموو پێغەمبەران لەسەر بیروباوەڕی تەوحیدن ئەگەرچیش شەریعەتەکانیان جیاواز بێت.

خواى گەورە دەفەرموێت:

﴿وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَـٰهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ﴾ واتە: ﴿ئێمه پێش تۆ هیچ پێغه‌مبه‌رێکمان ڕه‌وانه نه‌کردووه‌، که وه‌حیمان بۆ نه‌ناردبێت به‌وه‌ی که‌: بێگومان هیچ خوایه‌ک -پەرستراوێک بەهەق وڕاستی- نیه جگه له من و ده‌بێت هه‌ر من بپه‌رستن﴾

[سورة الأنبياء : 25].

وتەنها ئاینی ئیسلام لەسەر ئەم تەوحیدە ماوەتەوە لەسەر زەوی، شوێنکەوتووی شەریعەتەکانى پێشوو تووشی شیرک وهاوبەشدانان بوون بۆ الله ئەگەر زۆر یان کەم بێت، پاش مردنی پێغەمبەران ودواى ئەوەى خەڵکی پشتیان کردە تەوحید لەگەڵ تێپەڕبوونی کات تووشی شیرک بوون، ئەمڕۆش تەنها ئاینی ئیسلام لەسەر تەوحیدی پاک ماوەتەوە کە پێغەمبەران پێی هاتوون.

پاشان نامیلکەکە کۆتایی پێدێت بەڕوونکردنەوەى ئەوەى چۆن مرۆڤ مسوڵمان بێت، وڕونکردنەوەی واتای ئیسلام، وگرنگی ئاینی ئیسلام.

ئاینی ئیسلام وەڵامی هەموو پرسیارەکانى بوونی داوەتەوە کە دێـت بە مێشکی مرۆڤدا: لەکوێوە هاتووین، وبۆچی لێرەین لەم جیهانە، وبۆ کوێ دەچین؟

ئاینی ئیسلام وەڵامی هەموو ئەمانەى داوەتەوە لە یەک ئایەتەدا، پەروەردگار -سبحانه وتعالى- دوفەرمووێت:

﴿وَمَا لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾ واتە: ﴿جا ئه‌وه بۆچی من ئه‌و زاته نه‌په‌رستم که به‌دی هێناوم، ئێوه‌ش خه‌ڵکینه هه‌ر بۆ لای ئه‌و دەگەڕێنەوە﴾

[سورة يس: 22].

لەکوێوە هاتوم؟ خواى گەورە منی دروست کردووە.

وبۆ کوێ دەچم؟ دەچمەوە بۆ لای پەروەردگار بۆئەوەى لێپرسینەوەم لێبکات لەسەر کردەوەکانم

﴿وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾ واتە: ﴿هه‌ر بۆ لای ئه‌و دەگەڕێنەوە.﴾

بۆچی هاتم بۆ ئەم جیهانە؟ بۆئەوەى تەنها الله بپەرستم و بۆئەوەى تاقی بکرێمەوە.

بۆچی الله بپەرستم؟ سروشتیە الله بپەرستم کە منی خوڵقاندووە، ئەمە سروشتی پەیوەندیە لەنێوان بەندە وپەروەردگاری ئەویش ئەوەیە: بەندە پەروەردگار وخوڵقێنەری بپەرستێت

﴿وَمَا لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي﴾ واتە: ﴿جا ئه‌وه بۆچی من ئه‌و زاته نه‌په‌رستم که به‌دی هێناوم﴾

یەک ئایەت وەڵامی سێ لە گرنگترین پرسیارەکانى بوونی تێدایە کە مرۆڤەکانی تووشی شڵەژاوی کردووە

﴿وَمَا لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾ واتە: ﴿جا ئه‌وه بۆچی من ئه‌و زاته نه‌په‌رستم که به‌دی هێناوم، ئێوه‌ش خه‌ڵکینه هه‌ر بۆ لای ئه‌و دەگەڕێنەوە.﴾

[سورة یس: 22].

ئیسلام شەریعەتی الله یە بۆ هەموو جیهان.

وئیسلام واتای ئەوەیە بەندە نەفسی خۆی تەسلیم بە الله بکات، تەنها ملکەچی الله یە، وگوێڕایەڵی فەرمانەکانى پەروەردگارە، فەرمان بەرداری بەدیهێنەرەکەیەتی.

خواى گەورە دەفەرموێت:

﴿وَمَن يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّـهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىٰ﴾ واتە: ﴿ئه‌و که‌سه‌ی ڕوو بکاته په‌روه‌ردگاری و کاره‌کانی هه‌مووی بگێڕێته‌وه بۆ لای ئه‌و، له کاتێکدا ئاده‌میزادێکی چاکه‌خوازه‌، ئه‌وه به‌ڕاستی مانای وایه که ده‌ستی به بەهێزترین هۆکارەوە گرتووە (کە دەیگەنێت بەڕەزامەندی خواى گەورە وبەهەشتەکەى)﴾

[سورة لقمان: 22].

ئیسلام ماناى بەندایەتیە بۆ الله لەهەموو بچووک وگەورەیەک لەژیانتدا، خواى گەورە دەفەرموێت:

﴿قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّـهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ * (ئه‌ی پێغه‌مبه‌ر (صلى الله عليه وسلم)، ئه‌ی ئیماندار) بڵێ: به‌ڕاستی نوێژو حه‌ج و دروشمه‌کانی و (سه‌رجه‌م چاکه و به‌ندایه‌تیم) هه‌روه‌ها ژیان و مردنم تایبه‌ته بۆ خوای په‌روه‌ردگاری جیهانیان (162)

لَا شَرِيكَ لَهُ ۖ وَبِذَٰلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ * ئه‌و زاته هیچ هاوه‌ڵ و هاوبه‌ش و شه‌ریکێکی نیه و من به‌وه فه‌رمانم پێدراوه و من یه‌که‌م که‌سی موسوڵمانم (163)﴾

[سورة الأنعام].

﴿صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّـهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ * به‌ڕاستی نوێژو حه‌ج و دروشمه‌کانی و (سه‌رجه‌م چاکه و به‌ندایه‌تیم) هه‌روه‌ها ژیان و مردنم تایبه‌ته بۆ خوای په‌روه‌ردگاری جیهانیان﴾ : واتە هەموو کردەوەیەکم بۆ الله یە، من نوێژ دەکەم، وگوێڕایەڵی دایک وباوکم دەکەم لەپێناو خواى گەورە، ودەخوێنم بۆئەوەى سوود بەخەڵکی بگەیەنم، ودەخەوم ودەخۆم بۆئەوەى ئەوە شتانە ئەنجام بدەم کە الله فەرمانى پێکردووم.

ئەمە بەندایەتیە بۆ الله لە هەموو کردەوەیەکدا، وئەمە لە گرنگترین نیشانەکانى تەسلیم وملکەچبوونە بۆ الله.

هیچ شتێک جگە لە ئیسلام ناتوانێت ئەو برسێتیەمان لابدات بۆ زانینی گرنگترین زانست وپرسیارەکانى بوون،

لەکاتێکدا ئیلحاد -باوەڕ بەنەبوونی الله- زانستی پێویستی نیە بۆ کەسێک کە تەنها دەزانێت لەدایکبووە بۆئەوەى بمرێت وتەواو.

ئەم نامیلکەیە: ژەمێکی زانستی وئەقڵیە بۆ وەڵامدانەوەى کێشەکانی ئیلحاد، وهەندێک بەڵگەی تێدایە سەبارەت بە دروستێتی ئیسلام.

ئەمیش بەشێوازى پرسیار و وەڵام:

بۆیە بە بەرەکەتی خواى گەورە ؛ با دەستپێبکەین:

1- ماناى ئیلحاد چیە؟

و: ئیلحاد بریتیە لە: ڕەتکردنەوەى باوەڕبوون بە هەموو هێزێکی نەبینراو -غەیبی-.

بۆیە مولیحد نکۆڵی دەکات لە بوونی الله وپێغەمبەرەکان وزیندووبوونەوە.

2- کامانیە ڕەخنەو عەیبەکان لە ئیلحاد؟

و: ئیلحاد پێویستی بە باوەڕێکی زۆر زیاترە لە باوەڕی ئاینی.

بەڵام باوەڕێ کە بنیات نراوە لەسەر ئەگەری خەیاڵی هەڵە، بەپێچەوانەى باوەڕی ئاینی کە بنیات نراوە لەسەر شتی سەرەتایی فیتری وشتی بێگومان ویەکلایی کە بەچاوەکانمان دەیانبینین وبە بیرکردنەوەیەکی سەرەتای ئەقڵی ەستی پێ دەکەین، وبە بەڵگە شەرعیەکان درکیان پێدەکەین وتێدەگەین.

بۆئەوەى مولحید بیت پێویستە خەیاڵت بەم شێوەیە بێت: أ- هیچ هاتە پاڵ هیچ سەرئەنجام بووە شتێکی مەزن.. بو بە گەردوونی سەرسوڕهێنەر، گەردونێک کە بە جوانترین شێوە دروستکراوە بەو ئەزاندە ورد وسنوورە دیاریکراوانەوە. ب- ڕێکەوت ئەو سنوورە دیاریکراوانە ویاسا جێگیرەکانى فیزیای دروستکردووە کە لە گەردووندا هەیە؛ لەکاتێکدا مەرجی ڕێکەوت بریتیە لە بونی کات وشوێن، وگەردوون بەبێ بوونی کات وشوێن هاتووەتە بوون بۆیە لە ناڕێکەوتەوە هاتووەتە بوون ! ج- هەڕەمەکی وژینگەى سەر زەوی یەکەمجار بووە هۆی دروستبوونی ژیان وبەکتریا ومرۆڤەکان، لەکاتێکدا ئەقڵی مرۆڤ لە ئەوپەڕی تواناى لەئێستادا ناتوانێت سادەترین شێوەى ژیان دروست بکات بۆ بوونەوەرێکی بچووک. د- هەموو بنەما ڕەوشتیەکان کە هەموومان یەکدەنگین لەسەر دروستیان وزۆرینەیان بەئاراستەى پێچەوانەى ژیانی ماددین -کە ڕەوشتەکان دەبنە بارقورسیەکی ماددی وخەسارۆمەندی لەئاستی بەرژەوەندیە دونیاییەکان- ؛ ئایا ئەمە لە بەرهەمەکانى ماددە و وەبەهێنراوەکانیەتی، ئەمە مەحاڵە عەقڵیەکانە کە دەبێت باوەڕت پێی هەبێت هەتاوەکو ببیتە مولیحد.

هـ - لە ئیلحاددا، هیچ دەسەڵاتێکی ئەقڵی وماددی نیە بۆ ڕێگرتن لە لەناوبردنی هەموو سەر زەوی.

ژیانی ماددی ڕاست وهەڵە نازانێت؟

بۆیە لەناوبردنی هەموو سەر زەوی یەکسانە بە زیندووێتیان؛ لەڕوانگەى ئیلحادەوە.

ئیلحاد لەسەر باوەڕ بنیات نراوە، بەڵام باوەڕێک کە هیچ بنەما وبەڵگەیەکی زانستی یان گێڕدراوە یان ئەقڵی یان ڕەوشتی لەسەر نیە.

3- ئایا بەڵگە چیە لەسەر بوونی پەروەردگار؟

و: بەڵگەکان زۆرن بەڵام تەنها دوو بەڵگە باس دەکەین:

1- بەڵگەى هێنانە بوون.

2- بەڵگەى بەڕێوەبردن -گرنگیپێدان- و وردی.

3- ماناى بەڵگەى هێنانە بوون چیە؟

و: بەڵگەى هێنانە بوون واتا:

هەموو شتێک هاتۆتە بوون لەپاش ئەوەى کە بوونی نەبووە، ودەبێت دروستکارێکی هەبێت کە دروستی کردبێت.

بۆیە بەڵگەى بێ سنوورمان هەیە لەسەر بوونی خوڵقێنەر -سبحانه وتعالى-.

هەموو گەردیلەیەک لە گەردوون بەڵگەیە لەسەر بوونی پەروەردگار، چونکە هەموو بەدیهێنراوێک کە هاتۆتە بوون بەڵگەیە لەسەر : بوونی خوڵقێنەرێک کە دروستی کردووە.

وتۆ ئەگەر سەیری بوون بکەیت بۆت دەردەکەوێـت کە دەگۆڕێت وبەردەوام نیە بۆ هەتاهەتایی ولە ئەزەلەوە -ڕابردوو بێ سنوور- بوونی نەبووە، بەڵکو سەرەتا وکۆتایی هەیە، بۆیە پشتی بەخۆی نەبەستووە بۆ دروستکردنی خۆی، بۆیە هەر بە ئەقڵ زۆر بەئاسانی درک بەوە دەکەیت کە پەروەردگارێکی هەیە، و هەر کەسەیری گەردوون وسەر زەوی بکەیت ؛ بیر دەکەیتەوە لەوەى پەروەردگارێک هەیە کە جیهانی دروستکردووە .

بۆیە ئەو ئایەتانە زۆرن لە قورئاندا کە سەرنجمان ڕادەکێشن بۆ سەیرکردن وتێڕامان لە بوونەوەرەکانى دەوروپشتمان وجیهان، خواى گەورە دەفەرموێت:

﴿قُلِ انظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۚ وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَن قَوْمٍ لَّا يُؤْمِنُونَ﴾ واتە: ﴿پێیان بڵێ: ته‌ماشا بکه‌ن و سه‌رنج بده‌ن: خوا چی دروست کردووه له ئاسمانه‌کان و زه‌ویدا، که‌چی به‌ڵگه و نیشانه‌و ئاگاداریه‌کان سوودیان نیه بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی که باوه‌ڕ ناهێنن و (ڕێبازی ئیمان ناگرنه‌به‌ر)﴾

[سورة یونس: 101].

وخواى گەورە دەفەرموێت:

واتە: ﴿أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنفُسِهِم ۗ مَّا خَلَقَ اللَّـهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُّسَمًّى ۗ وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ لَكَافِرُونَ﴾ واتە: ﴿ئایا ئه‌وه له ناخی خۆیاندا بیرێکیان نه‌کردۆته‌وه‌، که خوا ئاسمانه‌کان و زه‌وی و هه‌رچی له نێوانیاندا هه‌یه ته‌نها به حه‌ق و سنووردار نه‌بێت دروستی نه‌کردوون؟ له ڕاستیدا زۆربه‌ی خه‌ڵکی بێ باوه‌ڕن به گه‌یشتنه خزمه‌تی په‌روه‌ردگاریان﴾

[سورة الروم: 8].

وخواى گەورە دەفەرموێت:

﴿أَوَلَمْ يَنظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّـهُ مِن شَيْءٍ﴾ واتە: ﴿ئایا بۆ سه‌رنجیان نه‌داوه له‌و هه‌موو ده‌سه‌ڵاته گه‌وره‌یه‌ی خوا له ئاسمانه‌کان و زه‌ویدا و ئه‌و هه‌موو شتانه‌ی که خوا به‌دی هێناون؟ (بۆ ئه‌وه‌نده بێئاگان؟) خۆ به‌ڕاستی نزیک بۆته‌وه ئاکامیان، جا به چ گوفتارێکی تر له دوای قورئان باوه‌ڕ ده‌هێنن؟﴾

[سورة الأعراف: 185].

هەموو شتێکی دروستکراو: بەڵگەیە لەسەر ئەوەى دروستکارێکی هەیە!

5- ماناى بەڵگەى بەڕێوەبردن -گرنگیپێدان- و وردی -کامڵی- لەدروستکردندا چییە؟

و: بەڵگەى بەڕێوەبردن و وردی لەدروستکردندا واتا:

هەموو شتێک لە بووندا لە بچووکترین بەشی ماددەوە هەتاوەکو گەلەئەستێرەکان، هەڵدەستت بە فەرمانى زۆر ئاڵۆز.

واتا کاری تایبەت وئەرکی دیاریکراو ئەنجامدەدەن.

هەموو فەرمانێکی ئاڵۆز لە سروشتدا ڕێکخراوە زیاتر لە تەنها بوونی.

بۆ ڕوونکردنەوە، بوون ڕێکخراوە پلە بەپلە.

وئاڵۆزی لەناو شتە بەدیهێنراوەکاندا، پلەیەکی زیاترە لە تەنها بوونی ئەو شتە.

وهەموو شتێک لەدەوروپشتت بەشێوەیەکی دیاریکراو بەدیهێنراوە بۆئەوەى فەرمان وئەرکی تایبەت جێبەجێ بکات.

بۆیە هەموو شتێک لە دەوروپشتت فەرمانى ئاڵۆزی پێدراوە.

وفەرمانى ئاڵۆز بەڵگەیە لەسەر دروستکار وهێنانە بوون.

بۆیە دەبێت دروستکارێک هەبێت.

بۆ نمونە (گڵۆپ): ئەمە نمونەیە بۆ فەرمانێکی ئاڵۆز.

گڵۆپی کارەبایی پێکهاتووە لە:

1- فتیلە

2- وایەرێک لە قورقۆشم : کارەبا دەگەیەنێت بە فتیلەکە.

3- گازێکی ناچالاک: فتیلەکە دەپارێزێت وکاریگەى نابێت لەسەری ونە لەسەر کارەباکەش.

4- شوشە: ڕێگر دەبێت لەوەی هەوا بچێتە ناوی یان دەرچوونی گازە ناچالاکەکە ئەگەر نا فتیلەکە دەسوتێت.

5- بنچینەى گڵۆپ: کە گڵۆپەکە دەگەیەنێت بە هەڵگرەکەى وشوێنی هاتنی تەزووی کارەبایی.

لێرەدا گڵۆپە کارەباییەکە ڕێکخستەیە وئاڵۆزی تێدایە ونابێت سادە بکرێتەوە، بۆیە بەڵگەیەکی ئەقڵی سەرەتایی هەیە لەسەر ئەوەى دروستکارێکی شارەزا و وردبین دروستی کردووە.

ئەو کەسەی نکۆڵی دەکات لەوەى دروستکارێکی وردبین هەبێت بۆ گڵۆپەکە یان پێی وابێت بە ڕێکەوت هاتووە ئەوا داواکراوە کە بەڵگە بهێنێت!

ئەوەى گڵۆپەکەى دروست کردووە بەتەواوى زانستی هەیە سەبارەت بە کارەبا وچۆن ئاراستە دەبێت وسوودی گڵۆپ وهەستیاری فتیلە، بۆیە بوونی گڵۆپ بەڵگەیەکی ڕاستەوخۆیە لەسەر بوونی دروستکارێکی وردبین، وبە هەڕەمەکی دروست نەبوون تەنها بەهۆی ئەوەى گڵۆپی تر هەیە بەتەواوى شێوەى جیاوازە!

بەهەمان پلە بە بەڵگەهێنانەوەى ئەقڵی ؛ دەبینین شتی ئاڵۆز لە فەرماندا وەکو مرۆڤ بەڵگەیە لەسەر بوونی دروستکارێک کە دروستی کردووە.

گڵۆپ پێکهاتووە لە پێنج بەش...

لەکاتێکدا لەمرۆڤدا 4 ملیار پێکهاتە هەیە لە هەر خانەیەک لە خانەکانى.

4 ملیار پێکهاتە کە فەرمانەکانى ئەندامەکانى زیندەوەر پێکدەهێنن، وپێیان دەووترێت: کۆدە بۆ ماوەییەکان یان جینۆم یان DNA وئەو پیتانە لە هەموو ناوکێکی خانەکانى مرۆڤ هەن.

ئەگەر پێت وابێت گڵۆپ لە پێنج بەش پێکهاتووە ودروستکارێکی هەیە، وتۆ هیچ دروستکارێک دروستی نەکردوویت ئەوا ئەمە کێشەی خۆتە.

﴿أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ * ئایا ئه‌وانه‌به‌بێ هیچ شتێک، هیچ هۆیه‌ک، هاتوونه‌ته‌کایه‌وه؟! یان هه‌ر خۆیان دروستکارن؟!﴾

[سورة الطور : 35].

وهەموو شتێک لە دەوروپشتت ئاڵۆزی تێدایە، و بەڕەهایی هیچ شتێک نیە لە سروشتدا ونە لە گەردیلە ونە لە ئەستێرەکان ونە لە نێو لاشەت کە بەشێک لە ئاڵۆزی فەرمانى تێدا نەبێت.

بۆیە ئاڵۆزی فەرمانى وفەرمان وئەرک بوونی هەیە لە هەر گەردیلەیەک لە گەردووندا.

خواى گەورە دەفەرموێت:

﴿إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنزَلَ اللَّـهُ مِنَ السَّمَاءِ مِن مَّاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ﴾ واتە: ﴿به‌ڕاستی له دروستكردنی ئاسمانه‌كان و زه‌وی و ئاڵو گۆڕی شه‌وو ڕۆژدا و له‌و كه‌شتیانه‌دا كه ده‌گه‌ڕێن به ده‌ریادا و به‌هۆیه‌وه سوود به خه‌ڵكی ده‌گه‌یه‌نن و له‌و ئاوه‌ی كه خوا له ئاسمانه‌وه ده‌یبارێنێت و ئینجا به‌هۆیه‌وه زه‌وی پێ زیندوو ده‌كاته‌وه دوای وشك بوون و مردنی، هه‌روه‌ها جۆره‌ها زینده‌وه‌ر و گیانله‌به‌ر و مارو مێرووی له‌سه‌ر ڕووكاری زه‌ویدا بڵاو كردۆته‌وه و گۆڕاندن و هاتووچۆ پێكردنی باو شه‌ماڵ و ڕاگیر كردنی هه‌وره‌كان له نێوان ئاسمان و زه‌ویدا، ئه‌مانه هه‌موو به‌ڵگه‌و نیشانه‌ی به‌هێزن بۆ ئه‌وانه‌ی كه عه‌قڵ و بیروهۆشیان ده‌خه‌نه‌كارو بیر له ده‌سه‌ڵاتی بێ سنووری خوا ده‌كه‌نه‌وه‌.﴾

[سورة البقرة: 164].

وئایەتەکان لەسەر ئەم بابەتە زۆرن؛

کەس بەهۆش خۆی نایەتەوە مەگەر ئەوانە نەبێت کە عەقڵ وژیریان دەخەنە گەڕ

﴿وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ﴾ واتە: ﴿(له‌ڕاستیدا) بێجگه له خاوه‌ن بیر و ژیره‌کان یاداوه‌ری وه‌رناگرن و بیرناکه‌نه‌وه (له‌م قورئانه‌)﴾

[سورة آل عمران: 7].

هەرکەسێک ئەقڵی بەکاربهێنێت وسەیری بوون (بەڵگەى هێنانە بوون) بکات وسەیری ڕێکخستن وفەرمانەکانى بوونەوەرەکان بکات (بەڵگەى بەڕێوەبردن و وردبینی) ئەوا بێگومان بوونی دروستکارێک بە ڕاست ودروست دادەنێت!

6- بۆچی ناکرێت مرۆڤ وزیندەوەرەکانى تر سەرچاوەیان لە بوونەوەری بچووکی سادە وسەرەتایی پێکهاتبێت ودروست بووبن؟

و: لێرەدا دوو کێشە هەیە:

کێشەی یەکەم: تەنانەت یەک بەڵگەیش نیە لەسەر تێپەڕبوونی بوونەوەرە زیندووەکان لە جۆرێکەوە بۆ جۆرێکی تر، چ جای ئەم بازدانە هەڕەمەکیە سەرسوڕهێنەرانە کە دەڵێن مرۆڤ لە بوونەوەری تاک خانەى سەرەتاییەوە دروست بووه

چۆن مولحید باوەڕی بەم هەڕەمەکیانە هەیە کە هیچ بەڵگەیەکی ڕاستەوخۆی لەسەر نیە ونکۆڵی دەکات کاتێک ئێمە بەڵگەى ئەقڵی ودینی باس دەکەین؟

کێشەی دووەم: بەپێی بیردۆزی (کەمترین سنووری بۆماوەییەکان -جینەکان- Minimum gene set concept) بوونەوەری زیندوو هەرچەندێک سادە بێت ناکرێت لە 200 جین کەمتری هەبێت.

وکەمترین سنووری جینەکان: واتا ئەگەرلەم سنوورە کەمتر بێت ئەو بوونەوەرە ژیانی نابێـت ودەمرێت!

بۆیە هیچ بوونەوەرێک ناژي ئەگەر ژمارەی جینەکانى کەمتر بێت لەو ئاستە ئەگەر بە یەک جینیش بێت.

وجین شریتێکی زانیاریە ژمارەیەکی زۆر کۆدی بۆماوەیی شاراوەی لەسەرە کە زانیاریەکانی تێدایە.

بۆیە کەمترین ئاستی جینەکان هەیە کە بۆ بوونی ژیان پێویستە: بەشێوەیەک کە زانیاری تێدایە بۆ وزە -چونکە ژیانی زیندەوەر بوونی نابێت بەبێ وزە-، وکۆمەڵێکی تر لە جین بۆ خواردن، وکۆمەڵێکی تر بۆ زۆربوون، وئەوانى تر بۆ فەرمانە سەرەکیەکانى ژیان وبەو شێوەیە!

زانایان کەمترین ژمارەی جینیان ژماردووە کە پێویستە بۆ ژیان، وبڕیاریان داوە لەسەر ئەوەى نابێـت لە دوو سەد جین کەمتر بێت.

وپەیمانگای کرینج ڤینتەر Craig Venter گەیشتووه بە ئەو بڕیارەی کە کەمترین ژمارەی جینەکان بۆ ژیان نابێت لە سێ سەد وهەشتاو دوو جین کەمتر بێت [1].

[1] J. Craig Venter Institute (JCVI) conducted a study to find all the essential genes of M. genitalium through global transposon mutagenesis. As a result they found that 382 out of 482 protein coding genes were essential.

وزانایان دۆزویانەتەوە کە میکۆپلازما Mycoplasma ئەمیش وردترین زیندەوەرە لە بووندا لەسەر زەوی، 468 جینی هەیە.

ئەگەر بابەتەكە تەنها سەبارەت بە ماددە بوایە، وجیهان تەنها ڕێکخستەیەکی مادی بوایە، ئەوا دەبوایە لە جینی سفرەوە دەستمان پێبکردایە لە هایدرۆجینەوە هەتاوەکو مرۆڤ !

بەڵام زانست پێمان دەڵێت هیچ شتێک نیە ناوى جینی سفر بێت، یان یەک جین، یان تەنانەت سەد جین، زانست دەڵێت: ئێمە پێویستیمان بە کۆمەڵێکی زۆر لەزانیاری هەیە بەلایەنی کەمەوە، ئەگەر نا ئەو بوونەوەرە زیندووانە دەرنەدەکەوتن لە سەرەتاوە!

بۆیە لە سروشتدا شتی سەرەتایی نیە، بەڵکو هەموو ڕێکخستەیەک بەجوانی وسەربەخۆیی دەستیان پێکردووە!

وئەم جوانیە لە ڕێکخستنی زانیاریەکان کە سەرەتای زیندەوەرەکان دەشارێتەوە پێش ئەوەى دەربکەون، وئەمە بەڵگەیە دژی مولحیدەکان ودژی ئەوانەى نکۆڵی خوڵقێنراوی پەروەردگاری دەکەن!

تۆ لە پێش 4 ملیار زانیاری تایبەتیت -ئەو زانیاریانە کە هەن لەنێو ناوکی خانەکانى لاشەت- بۆ بەرهەمهێنانى فەرمانى زیندەیی ورد.

مولحید پێی وابوو کە هەندێک بونەوەرە لە سفر جینەوە دەستیان پێکردووە، بەڵام کاتێک بیردۆزی کەمترین سنووری جینەکان هات ؛ ئەم خەیاڵانەی لەناوبرد.

بوونەوەرە زیندووەکان بەشێوەی فەرمانى ئاڵۆز دەرکەوتن لە یەکەم ساتەوە، ئەگەر نا هەر لەسەرەتاوە دەرنەئەکەوتن.

7- ئایا نمونەکان چین لەسەر بەڵگەى بەڕێوەبردن -گرنگیپێدان- و وردی -کامڵی- لەدروستکردندا؟

و: نمونەکان سنووریان نیە.

ولەوەیە لە تێنووسەکانی سەر زەوی جێیان نەبێتەوە.

﴿وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِن شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِن بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَّا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّـهِ ۗ إِنَّ اللَّـهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ﴾ واتە: ﴿خۆ ئه‌گه‌ر به‌ڕاستی هه‌رچی دره‌خت هه‌یه له زه‌ویدا ببنه پێنووس، ده‌ریاش چه‌نده‌یه ببێته حه‌وت ئه‌وه‌نده و (ببێته مره‌که‌ب و زانست ونهێنی دروستکراوه‌کانی خوا بنووسنه‌وه‌)، ئه‌وه هێشتا زانست و زانیاری و فه‌رمانه‌کانی خوا هه‌ر ته‌واو نابێت، به‌ڕاستی خوای گه‌وره به‌ده‌سه‌ڵات و دانایه‌﴾

[سورة لقمان: 27].

هەموو گەردیلەیەک لە گەردووندا بەڵگەیە لەسەر گرنگیدان وبەڕێوەبردن ؛ ئەگەر ئیمڕۆ یان سبەى بزانین سەبارەت بەم ڕاستیە.

أ- ئەنسۆلین -هۆرمۆنی هەرسکردنی گلوکۆز- پەنکریاس دەری دەدات بەهێندەى بڕی شەکر کە تۆ دەیخۆیت.

ب- هێزنی پاڵنانى دڵ بۆ خوێن یەکسانە بەو وزەیەى ماسولکەکان پێویستیانە بەپێی کۆششی ئیشکردنیان.

ج- دەرچەگر هەیە لەسەر گەدەکانت بۆئەوەى خواردن نەگەڕێتەوە بۆ نێو دەمت وتووشی زیان نەبیت.

د- دەرچەگر لەلای کۆم بۆئەوەى جلەکانت پیس نەبن هەموو کاتێک.

هـ - ئێسکەکانی ئێسکەپەیکەری لاشەت پێکەوە نانووسێن هەتاوەکو لە سکی دایکت دەردەچیت بەسەلامەتی وئاسانی، چونکە ئەگەر پێکەوە بنووسێن و یەک پارچە بن ئەوا کاتێک دەردەچیت لەسکی دایکت ؛ دەشکێن، وگەشە ناکەن بەتەواوى هەتاوەکو مێشکت بەتەواوى پێدەگات.

و- هەموو تەوەر وشوێنەکانى کۆئەندامی دەمار -ئەعساب- کە نیشانە کارەباییەکان دەگوازنەوە داپۆشراون بە چینێکی جیاکەرەوە -هەروەکو ئێمە ئێستا لەگەڵ وایەرە کارەباییەکان بەکاریدەهێنین-، بۆئەوەى نیشانە کارەباییەکان پەرش وبڵاو نەبن ونەفەوتێن ونەبنە هۆی بێزاری بۆ مرۆڤ.

ز- ئەلیکترۆن کە لە دەوری ناوک دەسوڕێنەوە بە خێرایی هەزار کم لە چرکەیەکدا ئەگەر نا دەکەوێتە نێو ناوەکەوە بەهۆی هێزی ڕاکێشانەوە لەگەڵ ناوکی موجەب وبەم شێوەیە گەردوون وێران دەبوو پێش ئەوەى دروست ببێت، وئەم خێراییە گونجاوە بۆ دروستبوونی گەردیلە.

ح- کاتێک دوو گەردیلەى هایدرۆجین تێکەڵ دەبن ئەوا %0.007 لە بارستایی هایدرۆجین دەبێتە وزە، ئەگەر ئەم بارستاییە %0.006 بوایە لەجیاتی ڕێژەکەى تر ئەوا پرۆتۆن لەگەڵ نیوترۆن یەکی نەدەگرت، وگەردوون تەنها هایدرۆجین دەبوو، وپێکهاتەکانى تر دەرنەدەکەوتن، ئەگەر بارستاییەکە %0.008 بوایە لەجیاتی ڕێژەى یەکەم، ئەوا یەکگرتنی ماددەکان زۆر خێراتر دەبوو، ئەمیش دەبووە هۆی نەمانی هایدرۆجین بەخێرایی لەگەردوون، وئەمیش مەحاڵ بوو بۆ ژیان لەسەر زەوی، بۆیە دەبێت ژمارەکە لەنێوان %0.006 و %0.008 بێت.

خ- بارستایی ئەلیکترۆن Electron mass لە %0.2 ی بارستایی نیوترۆن Neutron mass پێکدەهێنێت وئەمیش بارستاییەکی گونجاوە بۆ دروستبوونی گەردیلە.

ى- قەد وگڵا وبەشەکانى تری ڕووەک ڕاستەوخۆ پاش گەشەکردن بەرەو سەرەوە دەڕۆن بۆ سوود وەرگرتن لە سەرچاوەى خۆر و ڕەگ ڕاستەوخۆ بەرەو خوارەوە دەڕوات، بۆئەوەى گەڵا وقەد وبەشەکانى تر سوود وەربگرن لە وزەی خۆر، وهەموو زانیاریەکان کە ڕووەک پێویستیەتی لەناو تۆودا هەیە، وهەروەها هۆرمۆنی هەیە کە ڕکێفی گەشەکردنی بەشی سەرەوە ولایەکانى ڕووەکەى تێدایە وهەروەها ئاراستەکردنی هەموو ڕەگەکەکان هەموو ئەمانە لەنێو تۆوەکەدا هەن بەشێوەى کۆد وشاراوەن.

ك- کاتێک میوەیەکی خۆش دەخۆیت وتۆوە وشکەکەى فڕێ دەدەیت کە نیازی خواردنی لەسەر نیە، بەمە تۆ ڕێگا دەدەیت کە ئەو خواردنە بەردەوام جینەکانى ببەخشێت ئەگەر جارێکی تر بڕوێنرێت وخۆراکێکی تر بەتۆ ببەخشێت لەکاتێکدا ناوکە وشکەکە هیچ تامێکی لەسەر نیە وهەموو جینەکانی ئەو خواردنە لەنێو دڵی ئەو تۆوە وشکە بێ تامەیە -بنچینەى ژیانیەتی-، کاتێک تۆوەکە دەچێتە نێو زەوی ئەگەر بارودۆخی گونجاو بێت ئەوا دارێکی بەرهەمدار دروست دەکات کە لق وگەڵا وڕەگی لەخۆگرتووە، هەموو ئەمانە ڕوودەدات لەڕووەکدا لەکاتێکدا درک بە هیچ شتێک ناکات

ل- ئایا کێ ئەم زانیاریانەى ڕێکخستووە بۆ ئەو میوە کەڕ وڵاڵە، وڕێژەى شەکری تێیدا بەو ڕێژەیە دیاریکردووە بۆئەوەى سەرنجڕاکێش بێت لەلات؟

پاشان: ئایا کێ وایکردووە تۆوەکە سەرنج ڕاکێش نەبێت وقووت نەدرێت، بۆئەوەى حەزی لێنەکەیت وفڕێی بدەیت وجارێکی تر دارێکی پڕ بەرهەم دروست ببێت؟

پاشان: ئایا کێ ئەو تۆوانەى پڕ کرد لە زانیاری بۆماوەیی پێویست بۆئەوەى ڕووەکێکی تر دروست ببێت بەهەموو وردەکاری وفەرمانەکانى؟

م- لەم دواییانە بۆمان دەرکەوت: سستی فیزیکی Inertia کە نیعمەتێکە بۆ ئێمە ئەمیش سەرەنجامی هەموو بارستایی گەردوونە.

سستی فیزیکی چیە؟

ئەگەر تۆ سواری ئۆتۆمبێلەکەت بیت ولەناکاو بوەستێت، چی ڕوودەدات؟

تۆ بەرەو پێشەوە دەچیت! ئایا وایە؟

ئەمە بریتیە لە سستی فیزیکی.

ئەگەر سستی فیزیکی لە جیهاندا کەمتر بوایە لە ڕادەى ئێستا ئەوا کەمترین شنەى با دەیتوانى بەردە گەورەکان بجوڵێنێت، ولەسەر زەویدا بەردەوام لەمەترسی ئەوە بووین شتێک بەرمان بکەوێت لە ئاسمانەوە یان لە شوێنێکی ترەوە!

وئەگەر کەمتر بوایە لەم بڕەی ئێستا ئەوا نەمان دەتوانى تەنانەت پەنجەکانیشمان بجوڵێنین. [2]

[2] Nature's Destiny: How the Laws of Biology Reveal Purpose in the Universe, Michael Denton.

وهێزی سستی فیزیکی پەیوەستە بە بارستایی.

ئەمیش بووەتە جێی سەرسوڕمانی فیزیاناسەکان کە بارستایی گەلەئەستێرەی دەرب ئەلتبانە، ئەو گەلەئەستێرەی کە ئێمە تێیداین، تەنها بەڕێژەى 0.1 ملیۆن بەشدارە لە ڕێکخستنی سستی فیزیکی، لەکاتێکدا بارستایی سەر زەوی تەنها بەڕێژەی 0.001 ملیۆن سستی فیزیکی ڕێکدەخات.

سستی فیزیکی گونجاو کە گونجاوە بۆ ژیانمان، وبەهۆیەوە هەموو چالاکیەکان دەکەین، سەرەنجامی هەموو وزەی گەردوونە.

﴿وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ۚ ذَٰلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ﴾ واتە: ﴿ئێمه ئاسمان و زه‌وی دروستکراوانی نێوانیان بێ هوده و هه‌ڕه‌مه‌کی دروست نه‌کردووه‌، ئه‌وه بیرو باوه‌ڕی ئه‌وانه‌یه که بێ باوه‌ڕبوون، هاوار و ناهوناڵه بۆ ئه‌وانه‌ی که کافر و بێ بڕوان له سزای ئاگری دۆزه‌خ﴾

[سورة ص : 27].

هەتاوەکو زانست فراوان وزۆر بێت، حیکمەتی سەرسوڕهێنەر و وردی لە خوڵقاندا ؛ زیاتر دەردەکەوێت! [3]

[3] ئەم مەسەلەیە بە وردی لەلایەن مایکل دانتون باسکراوە لە کتێبەکەى (چارەنووسی سروشت:The Fate of Nature:قدر الطبیعة)، وکتێبەکە وەرگێڕدراوە بۆ زمانی عەرەبی کە لە بەرهەمی (دار الکتاب)دا.

ن- پاشا ئەگەر بڕۆین بۆ باسی چاو:

ئەو نیعمەتەى کە هیچ نرخ وبەهایەک شوێنی ناگرێتەوە

﴿أَلَمْ نَجْعَل لَّهُ عَيْنَيْنِ﴾ واتە: ﴿ئایا جووتێک چاومان پێنه‌به‌خشیووه‌؟ (‎چاو: زۆر گرنگتره له دوو ده‌زگای کامێرای ئه‌له‌کترۆنی خودکار له هه‌ر چرکه‌یه‌کدا هه‌زاران وێنه‌ی ڕه‌نگاو ڕه‌نگ ده‌گرێت و ده‌ینێرێت بۆ مێشک، ئه‌ویش هه‌ندێکی هه‌ڵده‌گرێت)﴾

[سورة البلد: 8].

تواناى وردی بینینی چاو یەکسانە بە: پێنج سەد وحەفتا وپێنج مێگا پێکسل.

وچاو پاکترین هاوێنەى -عەدەسەی- پێوەیە لە جیهاندا.

وقەبارەى وەرگری ڕووناکی لە تۆڕی چاودا زیاتر نیە لە نیو ملیمیتەری چوارگۆشە، وبەهۆی ئەمەوە چاو جیاوازى دەکات لەنێوان دە ملیۆن پلەى ڕەنگی بەدووری جیاوازەوە، ئەمە موعجیزەیە وخوڵقنراوێکی سەرسوڕهێنەری پەروەردگارە.

وکاتێک سەیری شتێک دەکەیت لەپێشەوەت وڕووناکیەکەى دەکەوێتە سەر تۆڕی چاو، لەم کاتەدا چەندەها کارلێکی کیمیایی ئاڵۆز ڕوودەدات لەکۆتاییدا دەبێتە هۆی بەرهەمهێنانى تەزوویەکی کارەبایی، ئەمە تەزووە لە تۆڕی چاوە دەچێت بۆ مێشکت لەڕێگەى وایەری دەمارەکانە -دەماری عەسەبەکان-، ومێشک شەپۆلی ئەم تەزووە لێک دەداتەوە کە ئەمە بینینی شتێکە ودەیناسێتەوە، هەروەکو ئەوە وابێت کە مێشک فەرهەنگێکی کامڵی تێدا بێت کە تەزووە کارەباییەکان وەردەگرێت کە پێی دەگات بەهۆی بینینی ئەو شتەى لەپێشیەتی.

شتێکی سەرسوڕهێنەرە ئەگەر بیری لێبکەنەوە!

بیربکەرەوە: ئەم مێشکە لەناو سندوقێکی ئێسکی تاریکە -کە بریتیە لە ئێسکی کەلەسەر-.

تەنها تەزووە کارەباییەکان دەگەن بە مێشک.

ئەی چۆن مێشک ئەم تەزووە کارەباییانە لێک دەداتەوە بەوەى ئەمە بینینی شتێکە کە مێشک دەیناسێـتەوە؟

چۆن تواناى بینینت پێدەدات؟

ئەمە موعجیزەیەکە ڕوودەدات هەر کە چاوت دەکەیتەوە وسەیر دەکەیت!

وهەمان شت سەبارەت بە بیستن:

کاتێک شەپۆلەکانى دەنگ دەچنە نێو تەپڵی گوێت، تەپڵی گوێ دەیکاتە شەپۆلی جوڵاوی میکانیکی، پاشان ئەم جوڵە میکانیکیە لەڕێگای سێ ئێسکەوە بەرەوگوێی ناوەڕاست دەڕۆن وئەمانیش دەیکەن بە تەزووی کارەبایی.

ئەم تەوژمە کارەباییە لە گوێی ناوەوە بەرەو مێشک دەڕوات، بۆئەوەى مێشک لێکدانەوە بکات بۆ ئەو تەوژمە کارەباییانە وبیانناسێت کە دەنگە بۆیە تۆش دەیبیستیت.

هەموو ئەمانە کەمتر لە یەک چرکە یان بەشێک لە چرکە ڕوودەدەن، خواى گەورە دەفەرموێت: ﴿وَاللَّـهُ أَخْرَجَكُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ ۙ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ﴾ واتە: ﴿خوا ئێوه‌ی له سکی دایکتان ده‌رهێناوه بێ ئه‌وه‌ی هیچ شتێك بزانن، ئینجا ده‌زگای بیستن و بینین و تێگه‌یشتنی بۆ دابین کردوون، بۆ ئه‌وه‌ی سوپاسگوزاری بکه‌ن﴾ [سورة النحل: 78].

بیربکەرەوە مێشک لە هەموو ساتێکدا هەزارەها نیشانەى کارەبایی بۆ دەڕوات لەڕێگای چاو وگوێ وبەرکەوتن وتامکردن وبۆنکردن، ولە هەموو ئەندامەکانى تری لاشەوە وجیاوازی دەکات لەنێوان ئەم نیشانانە بە وردیەکی زۆر سەرسوڕهێنەر،

خواى گەورە دەفەرموێت: ﴿هَـٰذَا خَلْقُ اللَّـهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِن دُونِهِ ۚ بَلِ الظَّالِمُونَ فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ﴾ واتە: ﴿ئا ئه‌مه‌یه دروستکراوانی خوا، وه‌رن نیشانم بده‌ن بزانم ئه‌وانی ترجگه له‌وزاته‌، چیان دروست کردووه‌، نه‌خێر هیچیان دروست نه‌کردووه‌، به‌ڵکو سته‌مکاران هه‌میشه له گومڕاییه‌کی ئاشکرادان﴾

[سورة لقمان: 11].

وهەروەها پەروەردگار دەفەرموێت: ﴿صُنْعَ اللَّـهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ ۚ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ﴾ واتە: ﴿ئه‌مه‌یه ده‌ستکردی ئه‌وخوایه‌ی که هه‌موو شتێکی به‌ئەوپه‌ری ڕێکوپێکی دروستکردووه‌، به‌ڕاستی ئه‌وزاته زۆر بە ئاگایه لەو کاروکرده‌وانه‌ی که ئه‌نجامی ده‌ده‌ن﴾

[سورة النمل: 88].

کێ هەیە بتوانێت بەتەواوى سوپاسگوزار بێت بەرامبەر یەک نیعمەت لە نیعمەتەکانى خواى گەورە؟

بیر بکەرەوە لە هەر جومگەیەک لە جومگەکانى لاشەت ولە هەر ئێسکێک لە ئێسکەکانى لاشەت کە بەپێی پێویسیت تواناى جوڵەت پێدەدەن!

بیربکەرەوە لە جومگە لوسەکان کە ڕێگات پێدەدەن بجوڵێیت بەبێ ئەوەی بەریەککەوتن هەبێت لەنێوان ئێسکەکان وبێ ئەوەى بڕزێن بەهۆی بەریەککەوتنەوە، وئەم جومگانە کە خواى گەورە شلەیەکی تێدا دروستکردووە وەکو بەز وایە لەنێوان جومگەکانى ئامێرەکان دادەنرێت!

بیر بکەرەوە لەنیعمەتەکانى خواى گەورە وتێڕامان بکە وسوپاس وحەمدی پەروەردگارت بکە لەسەر نیعمەتەکانى -سبحانه وتعالى-.

نیعمەتەکانى خواى گەورە لە بژاردن نایەن.

﴿أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّـهَ سَخَّرَ لَكُم مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً ۗ وَمِنَ النَّاسِ مَن يُجَادِلُ فِي اللَّـهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُّنِيرٍ﴾ واتە: ﴿ئایا سه‌رنجتان نه‌داوه که به‌ڕاستی هه‌رچی له ئاسمانه‌کان و زه‌ویدا هه‌یه هه‌ر هه‌مووی خوا بۆ خزمه‌تی ئێوه‌ی دروست کردووه و ملکه‌چی کردووه‌، هه‌روه‌ها به‌فراوانی نازو نیعمه‌تی ئاشكراو په‌نهانی به‌سه‌ردا ڕژاندون، (له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا) هه‌ندێک له خه‌ڵکی موجاده‌له و گفتوگۆی نابه‌جێ ده‌رباره‌ی خوا وبه‌رنامه‌که‌ی ده‌که‌ن، بێ هیچ به‌ڵگه‌یه‌کی زانستی و ڕێنموویه‌کی پێغه‌مبه‌ران و کتێببێکی ڕوونکه‌ره‌وه‌ی خوایی.﴾

[سورة لقمان: 20].

8- هەندێک لە مولحیدەکان ڕەخنە دەگرن لە بەڵگەى بەڕێوەبردن -گرنگیپێدان-، دەڵێن : هەندێک کەموکورتی هەیە وەکو نەخۆشیەکان وبومەلەرزەکان؟

و: کاتێک دەڵێن کەموکورتی هەیە لەناکامڵی هەندێک شت لە گەردووندا ؛ ئەمە دانپێدانانە لەلایەن مولحیدەکان بەوەى کە وردی وکامڵی هەیە لە خوڵقێنراوەکاندا.

بەمە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە وردی هەیە لە دروستکردنی گەردووندا.

ئەگەر وردی وڕێکی لەدروستکراوەکاندا نەبوایە ئەوا مولحید دەرکی نەدەکرد بە بوونی کەموکورتی و ناوردی لەهەندێک شتدا لەسەر بانگەشەی خۆیان.

چۆن ڕەخنە دەگریت لە عەیبێک لە دروست کردنی جیهانێکی ڕێک وڕێک خراو لەکاتێکدا پێت وایە ئەو جیهانە ڕێک خراو نیە؟

کاتێک بانگەشەی ئەوە دەکەن شتێک کەموکورتی یان ناوردی تێدایە لە دروستکردن ئەمە بەهۆی کەمی زانستیانە یان کەمی تێگەیشتنیانە لە زانینی حیکمەت ودانایی لە شتەکاندا.

ئیمانداران ناڵێن گەردوون بەوردی دروستکراوە بۆیە هیچ کارەساتێکی تێدا ڕوونادات، بەڵکو دەڵێن: گەردوون بە وردی دروستکراوە وهەرشتێک تێیدا ڕووبدات بەهۆی مەبەستێکە.

هەڵوێستی مولحید وەکو ئەو کەسە وایە کە نکۆڵی دەکات لە وردی لە دروستکراوی کەشتی ئاسمانى بەهۆی ئەوەى بڕێک زۆر لە ئەندامی پتڕۆڵی تێدایە کە لەوەیە لە هەرساتێک ببێتە هۆی تەقینەوەى کەشتیەکە! [4]

[4] کتێبی (ظاهرة نقد الدين في الفلسفة الحديثة)، د. سلطان العميري، توێژینەوەى دکتۆرا.

وجیهان دروست نەکراوە بۆئەوەى ببێتە جیهانێکی هەتاهەتایی یان ئەزەلی، ئێمە دروست نەکراوین بۆئەوەى ببینە خوا.

بەڵکو ئێمە دروست کراوین بۆئەوەى بە خێر وشەڕ تاقی بکرێینەوە،

﴿وَنَبْلُوكُم بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً ۖ وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ﴾ واتە: ﴿بێگومان ئێمه ئێوه تاقی ده‌که‌ینه‌وه به‌شه‌ڕ و ناخۆشی و به‌ڵاو به‌خێرو خۆشی و دارایی و توانایی، سه‌ره‌نجام هه‌ر بۆ لای ئێمه ده‌هێنرێنه‌وه.﴾

[سورة الأنبیاء: 35].

وخێر وشەڕ وهەموو فیتنەیەک دەسوڕێنەوە لە چوارچێوەى حیکمەت و ویستی خودایی.

9- ئایا چی ڕێگرێک هەیە لەوەى هۆکارێکی ماددی هەبێت کە گەردوونی دروستکردبێت؛ بۆ نمونە: شارستانیەتێکی تر یان شتێکی تر؟ بۆچی تەنها دەبێت خودای ئەزەلی دروستی کردبێت بەدیاریکراوی؟

و: بنچینەیەکی سەرەکی هەیە کە زانایانی ئیسلام دایان ناوە لەپێش زیاتر لە هەزار ساڵ، ئەم بنچینەیە دەڵێت: (زنجیرەی یەک لەدوای یەک لە بکەرەکاندا واپێویست دەکات کە کردەوەکان ڕوو نەدەن) [5].

[5] کتێبی: (ظاهرة نقد الدين في الفلسفة الحديثة)، د. سلطان العميري، رسالة دكتوراة.

زنجیرەی یەک لەدوای یەک لە بکەرەکان: واتا بوونی زیاتر لە یەک خوڵقێنەر، هەروەکو لەم پرسیارەدا هاتووە شارستانیەتێک هەیە ویەکێکی تر پێشی ئەمانى دروستکردووە ویەکێکی تر لەپێش ئەمەی کۆتا دروستی کردووە وبەو شێوەیە، ئەمە زنجیرەیە لە خوڵقێنەرەکاندا.

ئەم زنجیرەیە دەبێتە هۆی ئەوەى کە کردەوەکان هەر ڕوونەدەن لەبنچینەدا.

کردەوەکان هەر ڕوونەدەن: مەبەست ئەوەیە خوڵقێنراوەکان دەرنەکەون وەکو گەردوون ومرۆڤ وهتد.

ئەم زنجیرەیە لە بکەرەکاندا دەبێتە هۆی دەرنەکەوتنی گەردوون وبوون.

ئەگەر یەکێک لە شارستانیەتەکان دەرکەوتنی پەیوەست بێت بە شارستانیەتێکی ترەوە کە دروستی کردووە وئەمەی کۆتا پەیوەست بێت بە یەکێکی تر کە دروستی کردووە وبەم شێوەیە هەتا بێ کۆتایی، ئەوا ئەم شارستانیەتە دەرنەدەکەوت وئەوەى پێشی دەرنەدەکەوت بۆیە بوون وهیچ شتێکی تر نەدەبوو ودەرنەدەکەوتن.

چونکە هەموو شارستانیەتێک دەرکەوتنی بەستراوەتەوە بە ئەوەى پێش خۆی بۆیە هیچ شارستانیەتێک دەرناکەوێت وهیچ شتێکی تریش دەرناکەوێت.

بۆیە دەبێت خوڵقێنەرێک هەبێت لەسەرەتادا ئەزەلی بێت کە هەموو شتێکی دروستکردووە! (مەبەست لە ئەزەلی، واتا هەربوونی هەبووبێت لەڕابردوودا بێ سەرەتا)،

ئەگەر زنجیرەکە بێ کۆتا بێت وهەموو ئەڵقەیەک بەسترابێتەوە بەئەوەى پێشی، ئەوا خوڵقێنراوەکان بوونیان نەدەبوو، چونکە بکەر بوونی بەستراوەتەوە بە بکەرێکی پێش خۆی وئەوەى پێش خۆی بەئەوەى پێشووتر وبەو شێوەیە، بۆیە هیچ شتێک بوونی نەدەبوو.

چونکە دەبێت زنجیرەکە لە شوێن وسنوورێک بوەستێت.

ولێرەدا جەخت دەکەینەوە کە لەسەرەتادا خوڵقێنەرێک هەبووە کە لەپێش ئەو هیچ شتێک نەبووە!

10- ئێمە یاساکان دەزانین کە ڕکێف بە گەردوون دەکەن وهۆکارەکانى بومەلەرزە دەزانین، ئیتر چ پێویستیەکمان بە خوڵقێنەر هەیە ؛ چونکە ئێمە هەموو یاساکان دەزانین؟

و: مولحید پێی وایە کە یاساکان بۆ دروستکردنی گەردوون ودەرکەوتنی بەسە، هەندێک لە مولحیدەکان دەڵێن بیرۆکەى (یاسای هێزی کێشکردن) بەسە بۆ دەرکەوتنی گەردوون، ئەم بیرۆکەیە پوچەڵ دەبێتەوە هەر بە بیرکردنەوە لە سەرچاوەکەى -کێ دروستی کردووە-، یان کێ ڕێکی خستووە یان کێ سیفەتی دەستێوەردان و کاریگەربوونی پێ بەخشیوە؟

با باسی ئەم شتە سەرەتاییانە نەکەین، یاسای هێزی کێشکردن نابێتە هۆی ئەوەى تۆپی بلیارد بەو شێوەیە بڕوات.

یاساکە بەتەنها خۆی ناتوانێت هیچ بکات ئەگەر شتەکە بوونی نەبێت کە کاریگەری لەسەری هەیە.

بۆ نمونە ئەم یاسایە نابێتە هۆی بەرهەمهێنانى تۆپی بلیارد بەڵکو تەنها دەیجوڵێنێت ئەگەر هەبوو وبلیاردەکە بە دارێک لێی درا.

یاساکە شتێکی سەربەخۆی نیە بەڵکو وەسفێکە بۆ ڕووداوێکی سروشتی.

یاساکە ناتوانێت تۆپەکە بجوڵێنێت مەگەر کاتێک هێزێک لە تۆپەکە دەدات بە دارێک ودەیجوڵێنێت لێرەدا تۆپەکە دەجوڵێت وکاریگەری یاسای هێزی کێشکردن دەردەکەوێت.

بەڵام مولیحد پێی وایە کە یاسای هێزی کێشکردن بەسە بۆ خوڵقاندنی تۆپی بلیاردە ودارەکەى وڕۆشتنی تۆپەکە!

کامیان نزیکترە لە ئەقڵ وژیربێژی -مەنتیق- لە هۆکاری دەرکەوتنی ئەم گەردوونە: خوڵقێنەر یان یاساکان؟

وبەهەمان شێوەیە یاساکانى سوتاندنی نێو مەکینەى ئۆتۆمبێل نابێتە هۆی دروستبوونی مەکینەی ئۆتۆمبێلەکە.

وئەگەر یاساکانى سووتانی نێوەکی بخەینە سەر مەکینەى ئۆتۆمبێلەکە ئەوا مەکینەکە کار ناکات، چونکە دەبێت بەنزین هەبێت کە وزەی پێدەدات، ودەبێت پزیشکەى سوتاندن هەبێت ودەبێت پێش ئەمانە مەکینەکە هەبێت، وتەنها لەم حاڵەتەدا یاسای سوتاندنی نێوەکی دەردەکەوێت ومەکینەکە کاردەکات!

بۆیە ئەقڵ وژیری نیە کە مرۆڤ پێی وابێت یاساکانى سوتاندنی نێوەکی بەسە بۆ دروستکردنی مەکینە وپزیشکەى سوتاندن وبەنزین وشۆفێر وڕێگاکە !

بیرۆکەى: یاسا بەسە بۆ لێکدانەوەى چۆنیەتی دەرکەوتنی گەردوون ؛ ئەمە بەتەواوەتی دوورە لە ئەقڵ وژیری وبیرکردنەوەى دروست.

پاشان ئەم بیرۆکەیە ئەگەر گریمانەى ئەوە بکەین دەمانباتە نێو مەسەلەى زنجیرە بکەرەکانەوە کە پێشتر شیمان کردەوە لە وەڵامدانەوەى پرسیاری پێشوو، ئایا کێ ئەم یاسایەى دروستکردووە وهێناویەتیە بوون، ئەگەر بانگەشەی ئەوە بکەین یاسایەکی ترە ئەوا دیسانەوە دەچینە نێو بابەتی زنجیرە بکەرەکان کە سەرەنجامی ئەوە دەبێت هیچ یاسایەک یان شتێک بوونی نەبووە.

11- ئایا چی ڕێگرێک هەیە لەوەى سەرچاوەى گەردوون ؛ ڕێکەوت -سودفە- بێت؟

و: وتنی ڕێکەوت نەزانینە سەبارەت بە بنچینەى ئەگەرەکان؛ چونکە ڕێکەوت دوو مەرجی هەیە کە جیا نابنەوە لەیەک.

ئەوانیش: کات وشوێن.

بۆ ڕێکەوت مەرجە کاتێک هەبێت کە رووداوەکان کاریگەری تێدا دەربکەوێت.

ومەرجە شوێنێکی ماددی هەبێت کە بەرهەمی کاریگەری رووداوەکانی تێدا ڕووبدات.

ئیتر چۆن بڵێین کە ڕێکەوت کاریگەری هەبووە لە دروستکردنی گەردوون، لەکاتێکدا گەردوونی ئێمە بەبێ بوونی کات وشوێن هاتووەتە بوون؟

چۆن دەکرێت کاریگەری ڕێکەوت دەربکەوێت ئەگەر ڕێکەوت خۆی دەرنەکەوێـت؟

چۆن دەڵێیت ڕێکەوت کاریگەری هەیە پێش ئەوەى ڕێکەوت خۆی هەبێـت وپێش ئەوەى کات وشوێن هەبن کە دوو مەرجی سەرەکین بۆ ڕێکەوت؟

12- چۆن ڕەدی مولحید بدەینەوە کە دەڵێت : گەردوون لە ئەزەلەوە -لە ڕابردووی بێ سەرەتا- بوونی هەبووە؟

و: بەپێی یاسای دووەمی گەرمی دینامیک Second Law of Thermodynamic ، مەحاڵە گەردوون ئەزەلی بێت.

بۆ باسکردنی ئەم یاسایە بەسادەیی ؛ ئەم نمونەیە دەهێنینەوە بۆ شیکردنەوەى: ئەگەر کوپێک ئاوی گەرمت هەبێت لە ژوورێکدا، ئەوا گەرمیەکە لە ئاوەکە دەچێتە نێو ژوورەکە هەتاوەکو پلەى گەرمی ژوورەکە وئاوە گەرمەکە یەکسان دەبن، ئەمە یاسای دووەمی گەرمی دینامیکە، وزە لە بەرزترەوە دادەبەزێت بۆ خوارتر بەدرێژایی کات.

وئەم یاسایە لە هەموو شتێک ڕوودەدات لە گەردووندا لە هەموو ساتێک لەو کاتەوەى گەردوون هەیە، هەتاوەکو پلەى گەرمی هەموو شتێک یەکسان دەبێت لە گەردووندا، وکاتێک یەکسان بونی پلەی گەرما ڕوودەدات لە گەردوندا ڕودانی ئەو حاڵەتەی پێی دەوترێت: مردنی گەرمی گەردوون Thermal Death of Universe ڕوودەدات، ئەگەر گەردوون ئەزەلی بوایە ئەوا دەبوو ئێستا بوەستایە -مردنی گەرمی ڕووی بدایە-، بەڵام لە ڕاستیدا ئێستا کەمترە لە ئاستی بەرزترین ئینترۆپی، ونەگەیشتوەتە پلەى مردنی گەرمی، بۆیە گەردوون ئەزەلی نیە بەڵکو سەرەتایەکی هەیە کە جێگیرە لەگەڵ ئەو سەرەتایەدا کات وشوێن دەرکەوتن.

وسەلمێنراوە بەپێی هەمان یاسا کە گەردوون لە کەمترین ئاستی ئینترۆپیەوە دەستی پێکردوە، ئەمیش مانای ئەوەیە کە ڕوودانى لەسەر نمونەى پێشووتر نەبوو -لە هیچەوە دروستکراوە-.

ئەمە یاسایەکی زانستیە لە لایەکدا لەکاتێکدا ئیلحاد لە دیوی بەرامبەرە بەتەواوى.

13- بۆچی یاسای هۆکارگەرایی لەسەر خوڵقێنەر جێبەجێ نابێت؟ یان بەشێوازێکی تر: ئایا کێ خوڵقێنەری دروست کردووە؟

و: یەکەم: خوڵقێنەر یاسای خوڵقێنراوەکانى لەسەرجێبەجێ نابێت، وئەمیش شتێکی سەرەتایە وتێگەیشتنی ئاسانە.

ئەگەر نا دەڵێین: ئایا کێ چێشت لێنەرەکەى لێناوە؟

کێ بۆیاخچیەکەى بۆیاخ کردووە؟

خوڵقێنەر ڕوونە کە ئەو کات وشوێنی دروستکردووە بۆیە ئەو یاسایانەى بەسەردا جێبەجێ نابێت کە خۆی دروستیانی کردووە -سبحانه وتعالى- !

دووەم: هەموو دروستکراوێک دەبێت دروستکارێکی هەبێت، ئەمە ڕاستە؛ بەڵام خوڵقێنەر،

﴿لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ﴾ واتە: ﴿ هیچ شتێك نیه له وێنه‌ی ئه‌وزاته‌، هیچ شتێك له‌و ناچێت (چونکه خوایه و به‌دیهێنه‌ره‌، چۆن له به‌دیهێنراوه‌کانی ده‌چێت)﴾

[سورة الشورى: 11].

سێیەم: خوڵقێنەر دروست نەکراوە بەڵکو ئەو ئەزەلیە -بوونی هەبووە لەڕابردووی بێ سەرەتا-، ئیتر چۆن بڵێین کێ دروستی کردووە؟

چوارەم: دەبێت خوڵقێنەر ئەزەلی بێت وپێویستە هەر هەبوو بێت ئەگەر نا دەچینە نێو بابەتی (زنجیرەی بکەرەکان کە سەرەنجام دەبێتە هۆی ئەوەى کردەوەکان ڕوویان نەدابێت)، وئەمە پێشتر باسمان کرد بەوردەکاریەوە، بۆیە پێویستە خوڵقێنەر هەر هەبوو بێت لە ئەزەلەوە -سبحانه وتعالى-.

14- گەردوون مەزنە ؛ ئەی چۆن ئێمە بەم قەبارە بچووکەوە دەبینە چەقی ئەم گەردوونە مەزنە؟

و: مولحید ئەگەرێکی بێ مانا لێکدەداتەوە دەڵێت: چونکە گەردوون هێندە مەزنە، کەواتە مرۆڤ چەقی ئەم گەردوونە نیە!

ئەمە ئەگەرێکە بنیات نراوە لەسەر پێشەکییەک: چونکە کێڵگەکە هێندە گەورەیە وخاوەنەکەى بچووکە کەواتە ئەو کەسە خاوەنی نیە!

لەڕاستیدا، بابەتەکە پەیوەندی بە قەبارەوە نیە.

وڕەوشتەکان کە قەبارەی مادییان نیە گەورەترین پێوەرن بۆ دیاریکردنی پلەوپایەی خەڵکی لە ڕێزدارترین مرۆڤەوە بۆ بێ نرخترین مرۆڤ.

خەڵکی لەڕاستیدا بە ڕەوشتیان لەسەر تەرازوو دەکێشرێن.

قەبارەکان پێوەر نین!

با ئەم نمونەیە بهێنینەوە: ئەگەر پاشایەک هەبێت وهەندێک وەسیەت وئامۆژگاری کوڕەکەى بکات، وکتێبێکی بۆ بنووسێـت لەمبارەیەوە، ئایا دەکرێت یەکێک ڕەخنە بگرێت وبڵێت: چۆن دەبێت پاشایەک کە خاوەنى هەزارەها دۆنم زەوی فراوانە وبێ سنوورە ؛ گرنگی بدات بە کوڕەکەى کە کێشی یەک لەسەر ملیۆنی زەوی وزاری پادشای نیە؟

وبەرزترین نمونە بۆ پەروەردگارە.

ئایا ئەم ڕەخنە گرتنە ؛ شتێکی ئاقڵانەیە لەڕاستیدا؟

بابەتەکە پەیوەندی بە قەبارە وکێشەوە نیە.

پاشان ئایا ئەم گەردوونە لەخاڵێکی بچووکەوە دەستی پێکرد کە بچووکترە لە سەری دەرزی بە ملیارەها جار هەروەکو زانایانی فیزیای جیهان دەڵێن؟

بۆیە قەبارە ڕێژەییە.

ئایا بۆچی مولحید ڕەخنە دەگرێت وپێی قبوڵ نیە ئەگەر خواى گەورە چی بیەوێت دروستی بکات بەو چۆنیەتیەى خۆی دەیەوێت؟

ئایا پەروەردگار سەرچاوەکانى کەم دەبێتەوە لەو شتانەى دەیکات ؛ هەتاوەکو بەپێی پێویست بەکاریان بهێنێت؟

خواى گەورە لەوە بەرز وبڵندترە.

بەڵام ئایا ئێمە لە چەقی ئەم گەردوونەداین؟

بەڵێ ئەی مرۆڤ: تۆ لە چەقی گەردووندایت بەهۆی ئەرک پێسپاردنی -تەکلیفی- خوداییەوە.

وئەم تەکلیفە : ئاینە.

ئاین ە سپاردەیە کە مرۆڤ لەئەستۆی خۆی گرت، وگەورەترین تاقیکردنەوەیە کە داواکراوە پەیڕەوی بکەیت وداواکراوەکانى جێبەجێ بکەیت.

تۆی ئەی مرۆڤ داواکراوە کە بەندایەتی بکەیت بۆ الله -سبحانه وتعالى- وبەم شێوەیە دەبیتە چەقی گەردوون، تۆ چەقی ئەم گەردوونەیت نەک بە قەبارە وهێز وتوانات بەڵکو بەهۆی تەکلیفی خوداییەوە.

ودەتوانیت خێر ئەنجامدەیت و واز لە شەڕ وخراپە بهێنیت، وتوانات هەیە باوەڕ بهێنیت یان کوفر بکەیت.

هەموو دەزانین کە تەکلیفی خودایی لێمان داواکراوە، ئەگەر بمانەوێت یان نەمانەوێت!

مولحید وئیماندار و(ئەوانەى دەڵێن نازانین ئایا خودا هەیە یان نا ؛ لائەدریەکان) ؛ هەمووی دەزانێت کە تەکلیفی خودایی لەسەرە وهەستی پێدەکات، ودەناڵێت بەدەست چزەچزی ویژدانى ڕەوشتەکانەوە، ولە ناخیەوە دەزانێت شتێک هەیە دەڵێت: ئەوە بکە وئەوە مەکە، کاری خێر بکە و واز لە خراپە بهێنە، هەموومان لەڕاستی و واقیعی نەفسمان ئەمە دەزانین کە دەبێت گوێڕایەڵ بین!

ئێمە لە چەقی ئەم گەردوونەین بەهۆی تەکلیفی خوداییەوە!

وهەروەها لەچەقی ئەم گەردوونەین بەهۆی درک پێکردن وزانستمان، ئێمە لە شتەکان تێگەدەین وهەستیان پێدەکەین وڕاستی بوونمان دەزانین، وڕاستی گەردوون دەزانین لەدەوروپشتمان، وزۆر باش لەماناى بوون تێدەگەین.

بۆیە ئێمە داوالێکراوین وتەکلیفمان لەسەرە ولێپرسینەوەمان لەگەڵدا دەکرێت!

وئێمە ئەو بوونەوەرەین کە تێدەگەین لە جوانى و وردبینی لە دروستکراوەکاندا، ئێمە ئەو بوونەوەرین کە دەتوانین تەکلیفەکان جێبەجێ بکەین یان کوفر بکەین وپشتیان لێبکەین، ودەتوانین هەڵبژێرین، ودەتوانین باوەڕ بهێنین یان کوفر بکەین.

ئێمە چەقین لەم گەردوونەدا.

﴿إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنسَانُ ۖ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولً﴾ واتە: ﴿ئێمه ئه‌مانه‌تی (عه‌قیده و بیروباوڕ، ئه‌مانتی سه‌رپشکیمان) نیشانی ئاسمانه‌کان و زه‌وی و کێوه‌کان دا، (یاخود پێشنیارمان کرد که ئێوه هه‌ڵگری ئه‌م ئه‌مانه‌ته بن)، به‌ڵام هه‌مووان ده‌ستیان پێوه‌ناو ترسان لێی (هه‌ر پێیان چاك بوو ئاوا (مسیر بن، سه‌رپشك نه‌بن) که‌چی ئاده‌میزاد هه‌‎ڵیگرت و گرتیه ئه‌ستۆی، به‌ڕاستی زۆر سته‌مکار و نه‌فام بوو (ئه‌گه‌ر زۆرینه ڕه‌چاو بکه‌ین)﴾

[سورة الأحزاب: 72]

15- هەندێک لە مولحیدەکان دەڵێن: زۆر ئەستێرە هەیە بۆیە بە پێی بیرۆکەی ئەگەرەکان ئاساییە ئەستێرەیەک هەبێت گونجاو بێت بۆ ژیان لەسەری.. ئایا ئەم بەڵگەهێنانەوەیان دروستە؟

و: پەیوەندی چیە لەنێوان زۆری ئەستێرەکان و ڕەخنەگرتن لە بەڵگەى وردبینی لەدروستکردندا؟

مەسەلەکە سەبارەت بە ماددە یەکەمیەکان نیە.

لەنێو دارستانێکی پڕ لە میوە وبەرهەم وئاژەڵ بم، ماناى ئەوە نیە لەناکاو لەناوەڕاستی دارستانەکەدا قازانێک پڕ لە چێشتی لێنراو دەربکەوێت، مەسەلەکە ماددە سەرەتایەکان نیە!

وهەروەها بوونی لم لە بیابانەکانى جیهان، ماناى ئەوە نیە کە چارەسەرکاری ژمارەیی وچیپی ئەلیکترۆنی بدۆزمەوە لە هەموو شوێنێکی بیابانەکانى سەر زەوی کە لە لم دروست دەکرێن !

مەسەلەکە پەیوەست نیە بە ماددەی سەرەتاییەوە؛ بەڵکو باسەکە لەسەر دروستکردن و وردبینیە Know how .

تەنها بوونی کۆمەڵێک ئەستێرە بەس نیە بۆئەوەى ئەستێرەیەک دەربکەوێت بەم وردیە وەک زەوی.

باسەکە لەسەر وردبینی وخوڵقاندن ودروستکردنە،

﴿صُنْعَ اللَّـهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ﴾ واتە: ﴿ئه‌مه‌یه ده‌ستکردی ئه‌وخوایه‌ی که هه‌موو شتێکی به‌ئەوپه‌ری ڕێکوپێکی دروستکردووه‌﴾

[سورة النمل: 88].

بوونی ئەستێرەی زۆری تر هەرگیز پاساو نیە بۆ بوونی ژیان لەسەر زەوی.

بوونی ئەستێرەی تر پاساو نیە بۆ بوونی کۆدی بۆماوەیی لە نێو چوار ملیار پیت کە هەموو فەرمانەکانی ئەندامەکان وهۆرمۆنەکانت ڕێکدەخات بەڕێکخستنێکی سەرسوڕهێنەر پێش ئەوەى خۆت بوونت هەبێت!

ژیان زانیاریە، نەک ماددە.

ئەگەر من ومولحیدێک بچینە سەر یەکێک لە ئەستێرەکان وئامێرێکی ئاڵۆز بدۆزینەوە کە بە ڕێکخستنێکی زۆر سەیر ئیش دەکات، ئەگەر لە فەرمانەکانى تێنەگەین، ئایا دەکرێت نکۆڵی بکەین لەوەى ئەم ئامێرە دروستکارێکی هەیە ؛ تەنها بەهۆی ئەوەى ئێمە لەسەر ئەستێرەیەکی زۆر گەورەین؟

ئەقڵ وبیرکردنەوەى سەرەتایی وا لە من ومولحیدەکە دەکات کاتێک ئەم ئامێرە دەبینین بڵێین کە ئەم ئامێرە دروستکارێکی بەتواناى هەیە.

وئەوەى نکۆڵی دەکات لەم بیرکردنەوە سەرەتاییە ونکۆڵی دەکات لەبوونی دروستکارەکە ؛ ئەو داواکراوە بەڵگە بهێنێتەوە، نەک ئەوەى بەرامبەر!

مولیحد لەم گەردوونە سەرسوڕهێنەرە داواکراوە بەڵگە بهێنێتەوە نەک ئیماندار!

جارێکیان مولحیدێکی لائەدری بەناوى کارل ساغان لە ڕۆمانێکی بەناوى (کۆنتاکنت Contact)، باسی ئەوە دەکات چۆن زاناکان بەدواى زیرەکی دەگەڕێن لە دەرەوەى زەوی.

ولەو ڕۆمانە خەیاڵیەدا زاناکان زنجیرەیەک درێژی ژمارەیان دۆزیەوە کە لە ئاسمانی دەرەوە هاتبوو؛ وچونکە ئەم زنجیرە سەرەتاییە ئاماژەیە بۆ بەهایەکی بیرکاری دیاریکراو، ونرخێک کە بەڵگەیە لەسەر ڕێکخستن، بۆیە ئەمە بووە بەڵگەیەکی ئەقڵی پێویست بۆئەوەى بڕیار بدەن لەسەر ئەوەى ئەم پەیامە لە شارستانیەتێکی ترەوە هاتووە ودەیەوێت پەیوەندیمان پێوە بکات!

ئەوەى جێی پێکەنینە کە کارل ساغان کە لائەدریەکی بەناوبانگە، بەڵام ئەقڵی دان بەوەدا دەنێت کە ئاڵۆزی وڕێکخستن لە پەیامێکی بچووکدا بەڵگەیە لەسەر دروستکردن و وردبینی!

تەنها زنجیرەیەک ژمارەی یەکەمی دەبێتە هۆی بریاردان لەسەر ئەوەى شارستانیەتێکی مەزن هەبووە؛ ئەی چی دەڵێیت سەبارەت بە چوار ملیار پیت کە لەناو هەر خانەیەک لە خانەکانى لاشەت هەیە، ئەگەر یەک پیتیان نەبێت لەوەیە کارەسات ڕووبدات، ئایا چۆن ئەم هەموو وردبینیە دەگەڕێنیتەوە بۆ لێکدانەوەى نامەنتیقی ئیلحادی زۆر سەیر ونامۆ؟

ئەقڵ ومەنتیق نیە کە ئەم لێکدانەوە نامەنتیقیانە بکەیت بۆ ڕێگرتن لەڕاڤەکردنی دیاردەیەک لە چوارچێوەی خۆیدا ئاماژەیە بۆ خوڵقێنەر،

﴿قُلِ انظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۚ وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَن قَوْمٍ لَّا يُؤْمِنُونَ﴾ واتە: ﴿پێیان بڵێ: ته‌ماشا بکه‌ن و سه‌رنج بده‌ن: خوا چی دروست کردووه له ئاسمانه‌کان و زه‌ویدا، که‌چی به‌ڵگه و نیشانه‌و ئاگاداریه‌کان سوودیان نیه بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی که باوه‌ڕ ناهێنن و (ڕێبازی ئیمان ناگرنه‌به‌ر).﴾

[سورة يونس: 101].

16- بۆچی ناکرێت زیاتر لە یەک خوڵقێنەری ئەزەلی هەبێت؟

و: خواى گەورە دەفەرموێت:

﴿لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّـهُ لَفَسَدَتَا﴾ واتە: ﴿ئه‌گه‌ر له هه‌ردووکیاندا (له ئاسمان و زه‌ویدا) چه‌ند خوایه‌کی تر هه‌بوایه غه‌یری (الله‌)، ئه‌وه کاول و وێران ده‌بوون و تێک ده‌چوون به‌سه‌ر یه‌کدا﴾

[سورة الأنبياء: 22].

بوونی خوایەکی تر لەگەڵ الله ؛ زۆری لەژمارەی خوایەکان واتە پێویستی.

وپێویستی بۆ پەروەردگار -سبحانه وتعالى- ئاماژەیە بۆئەوەی کە گەردوون لە ئاسایشدا نیە ولەوەیە لەناوبچێت.. ئەمەیش دەبێتە هۆی خراپە لەنێو گەردوون.

بۆیە هیچ زامنێک نیە بۆئەوەى گەردوون بمێنێت ئەگەر خودایەکی هەبێت کەپێویستی بە کەسانێکی تربێت!

﴿لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّـهُ لَفَسَدَتَا ۚ فَسُبْحَانَ اللَّـهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ﴾ واتە: ﴿ئه‌گه‌ر له هه‌ردووکیاندا (له ئاسمان و زه‌ویدا) چه‌ند خوایه‌کی تر هه‌بوایه غه‌یری (الله‌)، ئه‌وه کاول و وێران ده‌بوون و تێک ده‌چوون به‌سه‌ر یه‌کدا، پاکی و بێگه‌ردی بۆ خوا که په‌روه‌ردگاری عه‌رشه‌، له‌و باس و خواسانه‌دا (که خوانه‌ناسان) ده‌یڵێن (هاوه‌ڵ بۆ ئه‌و زاته بڕیار ده‌ده‌ن).﴾

[سورة الأنبياء: 22].

پێویستی بەیەکێکی تر دوورە لە خواى گەورە ئەو زاتە دەوڵەمەندە وبێ نیازە لە بوونەوەرەکان وتەنها خۆی هەموو گەردوونی ڕاگرتووە -سبحانه وتعالى-.

سەرەڕای ئەوەى باسکرا: ئەگەر زیاتر لە یەک خوا هەبوایە ئەوا ئەگەری بەریەککەوتن زیاتر دەبوو لە ئەقڵەوە بەبەراورد لەگەڵ ڕێککەوتن، چونکە زیاتر لە خوایەک واتا زیاتر لە یەک ویست وخواست، وزۆری خواستەکان واتا هەریەکێکیان پێویستی بەئەوی ترە، وئەمیش دەبێتە هۆی خراپە لە ئاسمانەکان وزەوی.

وفیترەتی مرۆڤ دان بەوەدا دەنێت کە الله تاکە، ئەگەر کەسێکی فیزیایی یان نافیزیایی بڕوانێتە گەردوون ئەوا بۆی دەردەکەوێت کە تەنها یەک خوا هەیە؛ ئەمیش فیترەتی مرۆڤە.

17- بۆچی ئاین؟

و: سەرسەختترین مولحید پێی وایە ڕاستگۆیی باشترە لە درۆ، ئایا وایە؟

سەرسەختترین مولحید پێی وایە سپاردە پارێزی باشترە لە خیانەت، ئایا وایە؟

ئەم دەستەواژانە لەم جیهانە ولە جیهانی مادیەوە نەهاتوون بۆئەوەى لێکدانەوە بۆ مانا وئاماژە ومەبەستەکانیان بکەن.

مانای ڕاستگۆیی چیە؟

مانای سپاردە پارێزی چیە؟

ئایا ئەگەر ناخی گەردیلەکان شی بکەینەوە ؛ هیچ مانایەک دەدۆزینەوە بۆ : ڕاستگۆیی یان درۆ؟

ئەگەر بەوردی سەیری فیزیای گەلەئەستێرەکان یان کیمیای هۆرمۆنەکان بکەین ئایا دەتوانین: ئەمانەت وخیانەت بدۆزینەوە؟

ئەم دەستەواژانە لەم ژیانە مادیەوە نیە.

بەڵکو دەستەواژەى هەقیقین.

بەڵکو لە گەورەترین بابەتەکانە.

بەهای مرۆڤ لەڕەوشتیدایە نەک بە قەبارەی مادیی ونە بە ژمارەی گەردیلەکانی ونە بە ئاستی وزە لە خانەکانیدا.

بەهای مرۆڤ لە پابەندبوونیەتی بە تەکلیفی خودایی لە ناخیدا.

وئەم بەهایە مرۆڤ بەهیچ شێوەیەک بەشدار نیە تێیدا لەگەڵ جیهانی ماددی.

پیاوی چاک وپیاوی خراپ هەیە.

بەڵام شاخی چاک وشاخی خراپ نیە.

وئەستێرەی ئەمانەت پارێز وئەستێرەی خیانەتکەر نیە.

تەنها مرۆڤ پەیوەندیدارە بە بەهاکان ومەبەست وماناى بوون.

تەنها مرۆڤ وجنۆکە درک بەوە دەکەن کە تەکلیفی خوداییان پێ سپێردراوە.

وهەستکردن بەماناى ڕەوشت تەنها بەشێکە لە فیترەتی تەکلیفی خودایی لەناخمان.

ئاین گرنگە بۆ تێگەیشتنی مرۆڤ.

تەنها ئاین ماناى ڕەوشت شی دەکاتەوە وبۆچی هەیە وبۆچی گرنگە پابەند بین پێوەى.

تاکە شت کە تایبەتمەندی دیاریکراوی خۆی دەدات بە ڕەوشتەکان تەنها ئاینە.

ناتوانین لە ڕەوشت تێبگەین مەگەر لە چوارچێوەى تەکلیفی خودایی نەبێت.

وناکرێت بزانین بۆچی ڕەوشت فیترەیە لە مرۆڤدا تەنها لەڕێگەى ئاینەوە نەبێت.

ولەڕێگای ئاینەوە دەزانین مەبەستی بوون چیە، ودەزانین ڕەوشتەکان بەشێکن لە تەکلیفی خودایی کە هەست دەکەین بە گرنگی پابەند بوون پێوەیان تەنانەت ئەگەر پابەندیش نەبین پێوەیان.

ئاین پێویست وگرنگە بۆ مرۆڤ.

ولەڕێگای ئاینەوە دەزانین بۆچی لێرەین؟

ودەزانین لەپاش مردن چی هەیە؟

وماناى بوون دەزانین.

ودەزانین چی داواکراوە لەئێمە لەم بوونەدا؟

زانست بە ئاین واجبە بۆئەوەى مرۆڤ ئەو شتانە بزانێـت کە سەرقاڵی کردووە وبەردەوام بیری لێدەکاتەوە.

بۆیە بە بێ ئاین هەموو جیهان دەبێتە کوێری وهیچێکی تەواو.

ئیبن ئەلقەیم -ڕەحمەتی خواى لێبێت- دەڵێت: هیچ ڕێبازێک نیە بۆ بەختەوەری وسەرفرازی مرۆڤ لە دونیا وقیامەت مەگەر لە ڕێبازی پێغەمبەرانەوە نەبێت، وهیچ ڕێگایەک نیە بۆ ناسینی پاک -باش- وپیس -خراپ- بە وردی مەگەر لەڕێگای ئەوانەوە، وتەنها لەڕێگای ئەوانەوە مرۆڤ دەگات بە ڕەزامەندی خواى گەورە.

[زاد المعاد: 1/ 68].

دونیا تاریک ونەفرەت لێکراوە مەگەر ئەو شوێنە نەبێت کە خۆری ئاین وپەیام پێی گەیشتووە، هەروەکو شێخی ئیسلام ئیبن تەیمە دەڵێت -ڕەحمەتی خواى لێبێت-.

[مجموع الفتاوى 19 / 93،94].

بەبێ ئاین مەبەستی بوون نازانین ومانا وبەهای خێر نازانین چیە.

وبەبێ پەیامەکان جیهان دەبێتە شتێکی بێنرخی ترسناک.

کاتێک ئاین نامێنێت ومرۆڤ نکۆڵی دەکات لەپێغەمبەرایەتی ئەو کاتە مرۆڤ دەبێتە زبڵێکی ئەستێرەیی هەروەکو کارل ساغان ئاماژەی بۆ دەکات، ومرۆڤ دەبێت بە مێروویەک لەلای سارتەر لە ڕۆمانی (هێڵنج). [8]

[8] Video Source: The Shores of the Cosmic Ocean [Episode 1]Some part of our being knows this is where we came from. We long to return. And we can. Because the cosmos is also within us. We're made of star-stuff. We are a way for the cosmos to know itself. 06 min 04 sec

ومرۆڤ دەبێتە پاشەڕۆیەکی کیمیایی یان بەمانایەکی وردتر پیسیەکی کیمایی Chemical Scum هەروەکو ستیفن هاوکینگ دەیڵێت. [9]

[9] From an interview with Ken Campbell on Reality on the Rocks: Beyond Our Ken, 1995

پێغەمبەرایەتی تاکە ترپەى بوونە، بەبێ پێغەمبەرایەتی چاکترین داهێنان وخۆشترین چێژ دەبنە شتی ترسناک!

بەبێ ئاین هەموو جیهان دەبێتە دێوی ترسێنەر.

وئەگەر پرسیارێکی بوون لە هەر مولیحدێک بکەیت : بۆچی ئێمە لێرەین لەم جیهانە یان لەپاش مردن چی هەیە؟

یان پرسیارەکەت بەهەڵەدا دەبات وچەواشەکاری دەکات یان تەواو بێدەنگ دەبێت.

بۆیە ئاین داواکراوێکی سروشتیە بۆ تێگەیشتنی مرۆڤ وتێگەیشتنی گرنگی بەها ڕەوشتیەکان، وداواکراوە بۆ تێگەیشتنی ماناى بوون ومەبەست لە بوون وبەدیهێنانى بەندایەتی بۆ الله ئەو بەندایەتیەى دەبێتە هۆی ڕزگاربوونی مرۆڤ.

18- چی ڕێگرێک هەیە لەوەى ئەم ڕەوشتانە دەرەنجامی مێشک وکۆمەڵگا بێـت؟

و: مێشک پێکهاتووە لە هەمان ئەو پێکهاتە مادیانەى کە لە ژیانی مادیدا هەیە !

هەرچەندە مێشک ئاڵۆز بێت یان هەرچەندە پێکهاتە مادیەکان ئاڵۆز بن ئەوا کۆمەڵە سفرێک هیچ شتێک زیاد ناکات مەگەر سفری تر نەبێت.

ئەگەر ماددە خێر وشەڕ نەناسێت ئەوا مێشکیش بەهەمان شێوەیە !

لێرەدا پرسیار لە مولحید دەکەین: چۆن بیرۆکەى خێر وشەڕ دەرکەوت ئەگەر جیهانی ماددی هەمووی لەڕوانگەى ڕەوشتەکانەوە بێلایەن بێت، وخێر وشەڕ نەناسێت؟

وپرسیاری دووەم: چی ڕێگرێکی مێشکی هەیە کە ڕێگر بێت لەلەناوبردنی هەموو خەڵکی سەر زەوی؟

چی ڕێگرێکی مێشکی هەیە کە ببێتە ڕێگر لەوەى ئەو ڕەگەزانەى مرۆڤ کە (لە پلەیەکی خوارتردان) بخڕێنە نێو قەفەزی ئاژەڵەکانەوە؟

چی ڕێگرێکی مێشکی هەیە لە لەناوبردنی نەخۆش وکەم ئەندام وپیر و (ئەو ڕەگەزانەى لە پلەیەکی خوارتردان) هەروەکو ڕوویدا لە سەردەمی نازیەکان لە پرۆژەى بژاردە کردنی سروشتی - پرۆژەى ئەکشن تی فۆ - ؟ [1]

[1] https://en.wikipedia.org/wiki/Aktion_T4

ئەم پرسیارانە مێشکی ماددی هیچ وەڵامێکی بۆیان نیە بە بەهەڵەدانان یان بەڕاستدانان.

مێشک بێلایەنە لە ڕوانگەى ڕەوشتەکانەوە، چونکە لە هەمان پێکهاتەکانى زەوی پێکدێت.

بۆیە هیچ پەیوەندیەک نیە لەنێوان مێشک وڕەوشتەکان نە لە نزیک ونە لە دوورەوە.

بەڵام بیرۆکەى : کۆمەڵگە هۆکاری پەیدابوونی ڕەوشتەکانە ؛ ئەمە بیرۆکەیەکی نامۆیە، چونکە ڕەوشتەکان پەیوەندی بەمرۆڤەوە هەیە وەکو مرۆڤ نەک هەموو کۆمەڵگا.

پاشان کۆمەڵگا لە هەمان پێکهاتەى ماددەکان پێکهاتووە، بۆیە سفری زیاتر تەنها سفری تر بەرهەم دەهێنێت، ئیتر چۆن کۆمەڵگا ڕەوشتی بەرهەم هێنا، لەکاتێکدا ڕەوشتەکان هیچ پەیوەندیان بە ژیانی ماددیەوە نیە؟

پاشان ئەگەر ئەم قسەیە ڕاست بێت، وپێمان وابێت ڕەوشتەکان کۆمەڵگا دایهێناوە، ئەوا لێرەدا نازیەکان ڕاست بوون لە لەناوبردنی خەڵکی چونکە کۆمەڵگا ئەمەى پێ باش بوو.

کاتێک جیهان بڕیاری دا دادگایی نازیەکان بکات ؛ ئەوا ئەم بڕیارە لەسەر ئەو بنەمایە بوو کە ڕەوشتەکان ڕەهان وکۆمەڵگا دایان ناهێنێت، ئەگەر نا نەیاندەتوانى دادگاییان بکەن ونەیاندەتوانى بزانن کە ئەمەى کردوویانە هەڵەیە هەر لە سەرەتاوە.

ڕەوشتەکان جیاوازن لە کۆمەڵگا وسەربەخۆن، ڕاست هەر ڕاستە لەلای کۆمەڵگای باش وکۆمەڵگای خراپ.

وهەڵە هەر هەڵەیە لەلای کۆمەڵگای باش وکۆمەڵگای خراپ.

ڕەوشتەکان مانای تایبەتی خۆیان هەیە کە مێشک وکۆمەڵگا تێدەپەڕێنن.

19- زیاتر لە خوایەک هەیە لە شارستانیەتەکانى سەر زەوی، بۆچی تەنها باوەڕهێنان بە الله بەتایبەتی؟

و: هیچ پەرستراوێک نیە لە هەموو ئاینەکانى سەر زەوی جگە لە الله.

بەپێچەوانەى ئەو ئاینانەى کە خوای تریان پەرستووە لە گەڵ الله وکردویانن بە خوا -پەرستراو- وەکو عیسا ورۆحی قودس لە نەسڕانیەت وفنشو وشیفا وبراهما لە هیندۆسیەت وهتد.

هەموو ئاینەکان باوەڕیان بە الله هەیە کە تاکە وباوەڕیان وایە ئەو خوڵقێنەری بوونە.

بەڵام ئەوان لەگەڵ الله ؛ پەرستراوی تر دەپەرستن نەک لەمە زیاتر.

تەنانەت موشریکەکان بتەکانیان بە پەرستراو -خوا- دانەنا لە خودی خۆیاندا، بەڵکو دانیان بەوە دەنا کە الله تەنها خۆی خوڵقێنەرە، بەڵام دەیانووت ئەمانە نێوەندن بۆ گەیشتن بە الله،

﴿وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّـهُ ۖ فَأَنَّىٰ يُؤْفَكُونَ﴾ واتە: ﴿ئه‌گه‌ر پرسیار له بێ باوه‌ڕان بکه‌یت: کێ ئاسمانه‌کان و زه‌وی دروست کردووه‌، ڕۆژو مانگی ڕام کردووه‌، به‌دڵنیایی و بێ دوودڵی ده‌ڵێن: (الله‌) دروستی کردوون، جا چۆن لاده‌درێن له یه‌کتاپه‌رستی و فریو ده‌خۆن؟!﴾

[سورة العنکبوت: 61]

شێخ ئیسلام ئیبن تەیمیە -ڕەحمەتی خواى لێبێت- دەڵێت: (هەرکەسێک پێی وابێت سەبارەت بە بت پەرستەکان کە ئەوان پێیان وایە ئەو بتانە جیهان دروست دەکەن یان باران دەبارێنن یان ڕووەک دەڕوێنن یان ئاژەڵ دروست دەکەن یان هتد، ئەوا نەزانە بەڵکو مەبەستی بت پەرستەکان هەمان مەبەستی موشریکە گۆڕ پەرستەکانە) [2].

[2] [مجموع الفتاوى: 1 / 359].

و ول دیورانت دان بەوەدا دەنێت کە بنچینەى هیندۆسیەت لەکۆتاییدا دەگەڕێتەوە بۆ باوەڕهێنان بە الله ی تاک وبێ هاوتا، سەبارەت بە خواکانى هیندۆس دەڵێت: (ئەم هەزارەها خوایانە هەمان شتە کە کەنیسەکان دەیکەن لە بەپیرۆزدانانى پیاوچاکەکانیان، تەنانەت بۆ یەک ساتیش نایەت بە بیری هیندیەک کە ئەم خوایە زۆرانە خاوەن هێز ودەسەڵاتی باڵا بن) [3].

[3] [قصة الحضارة، ول ديورانت، 3 / 209].

لە ڕاپۆرتێک بۆ حکومەتی بەریتانی لە هیند لەکاتی داگیرکردنی بەریتانیا بۆ هیند هاتووە: (ئەنجامی گشتی کە لیژنەى گەڕان بڕیاری لەسەر داوە ئەوەیە زۆرینەى هیندیەکان باوەڕێکی پتەویان بە یەک خودا هەیە کە باڵاترین ودەسەڵاتدارترینە) [4].

[4] [هەمان سەرچاوەى پێشوو].

الله تاکە لە هەموو ئاینەکانى سەر زەوی،

﴿وَإِلَـٰهُنَا وَإِلَـٰهُكُمْ وَاحِدٌ﴾ واتە: ﴿خوای ئێمه و خوای ئێوه ته‌نها یه‌کێکه‌﴾

[سورة العنکبوت: 46].

وبتەکان وئەو خوایانەى مرۆڤەکان دایان ناون؛ تەنها هۆکارێکی کوفرین بۆ گەیشتن بە الله،

﴿وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّـهِ زُلْفَىٰ﴾ واتە: ﴿ئه‌وانه‌ش جگه له‌و زاته که‌سانی ترو شتی تر ده‌که‌نه پشتیوانی خۆیان ده‌ڵێن: ئێمه ئه‌م بت و شتانه ناپه‌رستین ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له خوا نزیکمان بخه‌نه‌وه‌﴾

[سورة الزمر: 3].

20- ئەگەر مرۆڤ شتێک بکات کە پێویستی پێ نیە ئەمە گاڵتەجاریە ! وخواى گەورە پێویستی بە ئێمە نیە ئیتر بۆچی ئێمەی دروست کردووە؟

و: بیرۆکەى پێویستی بەرامبەر گاڵتەجاڕیە ئەمە بیرۆکەیەکی بێ مانا وپوچە!

پێویستی بەرامبەر بە حیکمەتە نەک بەرامبەر بە گاڵتەجاڕی.

دکتۆرێکی دەوڵەمەند وخاوەن ناوبانگی باش لەوەیە هەندێک خەڵکی چارەسەر بکات بێ ئەوەى پێویستی پێیان هەبێت، بەڵکو لەوەیە تەنها بۆ بەرژەوەندی خۆیان چارەسەریان بکات، وئێمە لێرەدا کردەوەکەى بەوە وەسف ناکەین کە گاڵتەجاڕیە!

حیکمەت ومەبەستی مەزن بۆ کردنی کارێک لە بازنەى پێویستی/گاڵتەجاڕی ناسوڕێنەوە!

ولەوەیە یەکێک لە مەلەوانەکان منداڵێک ڕزگار بکات وەکو ڕەحمەتێک بۆی پاشن دەڕوات بێ ئەوەی چاوەڕێی ستایش بکات لە کەسوکاری منداڵەکەوە، ولێرەدا کردەوەکەى بە پێویستی وگاڵتەجاری پۆلێن ناکرێت بەڵکو ئەمە کارێکی بەخشنەدەیە ومەبەستێکی پیرۆزە وڕەوشتێکی جوانە!

بۆیە هیچ پەیوەندیەک نیە لەنێوان پێویستی وگاڵتەجاری ! [5]

[5] [ظاهرة نقد الدين في الفلسفة الحديثة، د. سلطان العميري، رسالة دكتوراة].

ولە (صحیح مسلم) لە فەرموودەیەکی قودسیدا خواى گەورە دەفەرموێت:

«ئەی بەندەكانم، ئەگەر له یەکەم کەسەوە بۆ دواین كەس له ئێوه بە مرۆڤ وجنۆكەوه له سەر دڵی خراپەكارترین (گوناهبارترین) كەسی ئێوه بن، ئەوا ئەمه هیچ له موڵکی من كەم ناكات، ئەی بەندەكانم، ئەگەر له یەكەم كەسەوه بۆ دواین كەس له ئێوه بە مرۆڤ وجنۆكەوه به هەمووتانەوه له یەك شوێن بووەستن و داوا له من بكەن، ئەوا من داواكاری هەمووی جێبەجێ دەكەم ئەوەنده له موڵكی من كەم دەكات هەروەكو چۆن دەزوویەك لە ئاوی دەریا كەم دەكاتەوه كاتێك دەخرێته ناو دەریاکە ودەهێندرێتە دەرەوه، ئەی بەندەكانم، ئەوە تەنها کردەوەکانتانە من بۆتان دەبژێرم، وپاشان پاداشتتان دەدەمەوە (به چاكه وخراپه)، جا بۆیه ئەوەی خێر وخۆشی بینی؛ ئەوا با سوپاس وحەمدی خودا بكات، وئەوەش جگه له ئەوەی بینی؛ ئەوا با تەنها لۆمەی نەفسی خۆی بكات». [6]

[6] [صحيح مسلم: 2577].

خواى گەورە بێ پێویستە لە هەموو جیهان.

وهەموو هەوڵدان وکۆششکردن وکردەوەیەکمان تەنها بۆ نەفسی خۆمانە،

﴿وَمَن جَاهَدَ فَإِنَّمَا يُجَاهِدُ لِنَفْسِهِ ۚ إِنَّ اللَّـهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ﴾ واتە: ﴿ئه‌وه‌ش كه هه‌وڵ ده‌دات و كۆشش ده‌كات له پێناوی گه‌یاندی ئاینی خوادا; بێگومان قازانج و سوودی هه‌وڵ و كۆششه‌كه‌ی هه‌ر بۆ خۆیه‌تی، چونكه به‌ڕاستی خوا بێ نیازه له هه‌موو خڵكی. ( به‌ڵام له قیامه‌تدا ئه‌و زاته زۆر سوپاسگوزاری ئه‌و كه‌سانه‌یه كه هه‌وڵ و كۆششیان داوه له پێناوی ئاینه‌كه‌یدا)﴾

[سورة العنکبوت: 6].

وئێمە دەزانین کە خواى گەورە حیکمەتی هەیە لە هەموو خوڵقێنراوەکانیدا ئەگەرچیش سەبارەتیان نەزانین، ونەزانینی نەخۆش سەبارەت بە حیکمەتی پزیشک ئەمە مانانى ئەوە نیە کە بڕیارەکانی پزیشک بۆ گاڵتەجاڕیە.

زانست بە حیکمەتەکانى خواى گەورە ماناى ئەوە نیە هەموو لایەکانى حیکمەتەکە بزانین بەڵکو بەسە تەنها بەشێکی بزانین!

بەسە هێندە بزانین کە ئێمە ڕاسپێردراوین -موکەلەفین- بۆ پەرستنی الله ودەزانین کە حیکمەتی خودایی هەیە، ئەمە بەسە بەشێوەیەکی گشتی، ئەگەر نا وەکو ئەوە دەبین کە کافرە بەهەموو شتێک کە تێی ناگات، ﴿بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ﴾ واتە: ﴿به‌ڵکو سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌موو به‌ڵگانه ئه‌وانه بڕوایان به‌قورئان نه‌کردووه که‌هیچ شتێکیان نه‌زانیووه ده‌رباره‌ی، هێشتا بۆیان نه‌هاتووه سه‌رئه‌نجامی ئه‌و به‌ڵێنانه‌ی که به‌ڵێنی پێداون﴾ [سورة یونس: 39].

خواى گەورە حەکیمە -دانایە- وئێمەى بۆ حیکمەتێک دروستکردووە -سبحانه وتعالى-.

وتەنها الله شایستەى ئەوەیە بپەرسترێت.

هیچ یەکێک شایستەى پەرستن نییە جگە لە الله، ئەو خوڵقێنەرەى کە ئێمەى لە نەبوونەوە دروستکردووە، خواى گەورە دەفەرموێت:

﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ﴾ واتە: ﴿ئه‌ی خه‌ڵكینه په‌روه‌ردگاری خۆتان بپه‌رستن، ئه‌و زاته‌ی كه ئێوه و پێشینانی ئێوه‌شی به‌دی هێناوه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ڕێبازی خواناسی و ته‌قوا و پارێزكاری بگرنه به‌ر﴾

[سورة البقرة: 21].

وئەو زاتە هیدایەتی ئێمەی داوە وشەریعەت وقەدەری داناوە وفەرمان ونەهی کردووە،

﴿أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ﴾ واتە: ﴿هه‌رچی دروستکردن و بڕیاردانه هه‌ر بۆ ئه‌وه‌﴾

[سورة الأعراف: 54].

تەنها خوڵقاندن بەدەستی خوای گەورە نیە، بەڵکو هەموو قەدەر وفەرمان وبڕیارێکیش بەدەستی ئەوە وئێمە گوێڕایەڵی فەرمانەکانى ئەوین -سبحانه وتعالى-.

پەرستن مافى خواى گەورەیە لەسەر بەندەکانى، ئەو زاتە -سبحانه وتعالى- ئێمەى دروستکردووە وژیان وڕزق وڕۆزی پێبەخشیووین، وهیدایەتی داوین وپێغەمبەرانی بۆ ناردووین بۆ تاقیکردنەوەو هوڵسەنگاندنان تا دەرکەوێت کاممان کردەوەمان باشترە، پەرستن مافى خواى گەورەیە لەسەر ئێمە،

﴿الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ۚ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ﴾ واتە: ﴿هه‌ر ئه‌و خۆی مردن و ژیانی به‌دیهێناوه‌، تا تاقیتان بکاته‌وه‌، کێتان کرده‌وه‌ی چاکترو په‌سه‌ندتره‌، هه‌ر ئه‌ویش زاتێکی باڵاده‌سته به‌سه‌ر بێ باوه‌ڕاندا، وه لێخۆشبووه بەرانبەر ئیمانداران﴾

[سورة الملک: 2].

وژیان وقیامەتمان لەسەر ڕێرەوێکی ڕاست نابێت مەگەر بە پەرستن نەبێت، وڕەوشتەکانمان تەنها بە پەرستن ڕێک دەبێتەوە، پەرستن ڕێگرە لە خراپەکاری وگوناهـ وتاوانەکان و بەهۆیانەوە ژیانی خەڵکی چاک دەبێت، پەروەردگارمان -سبحانه وتعالى- دەفەرموێت:

﴿وَأَقِمِ الصَّلَاةَ ۖ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ﴾ واتە: ﴿ونوێژیش به‌چاكی ئه‌نجام بده‌، چونكه به‌ڕاستی نوێژ به‌رهه‌ڵستە له گوناهـ و تاوان و نادروستی ده‌كات﴾

[سورة العنکبوت: 45]

وتەنها بە پەرستن بەهەشت دەبەینەوە ودەبێتە هۆی ڕزگاربوون لە قیامەتدا وبەختەوەری لە ژیاندا.

پەرستن بۆ سوود وخێری ئێمەیە، و واجبە لەسەرمان بەرامبەر بە پەروەردگار -عز وجل- چونکە ئەو خوڵقێنەرمانە، وسوودی تەنها بۆ ئێمە دەگەڕێتەوە وکەمتەرخەمی تێیدا تەنها زیانی بۆ خۆمان دەبێت.

وبەهەشت بەنرخە، هەرکەسێک بەهەشتی بوێت دەبێت کردەوەى بۆ بکات، وئێمە پێویستمان بە یارمەتی الله یە -سبحانه وتعالى-، وپێویستمان بە پەرستنیەتی وئەو زاتە بێ پێویستە لە هەموان وبێ پێویستە لە هەموو خوڵقێنراوەکان.

21- چۆن خواى گەورە بناسین؟

و: خواى گەورە دەناسین لە زۆر ڕێگاوە بەڵام لێرەدا چواریان باس دەکەین:

ڕێگای یەکەم: خواى گەورە دەناسین لەڕێگای سروشت وفیترەتی پاکمانەوە.

مرۆڤ بە فیترەتی پاکی خۆی دەزانێت کە خوڵقێنەرێک هەیە، تۆ بە فیترەت دەزانیت کە خوڵقێنەرێکت هەیە کە لەسەر ئەم شێوە وئەندامە ورد وسەرسوڕهێنەرانە دروستی کردویت.

وهەروەها مرۆڤ بە فیترەتی دەزانێت کە داواکراوە بپاڕێتەوە وداواى بەهاناوە هاتن بکات لە پەروەردگاری بە پەرستن، وبە فیترەتی دەزانێت پێویستی بە پەروەردگارێتی -سبحانه وتعالى- وپێویستی بە ئەو زاتەیە لە هەموو کاتێکدا، وئەم هەستەی بەپێویستی زیاتر دەبێت لەکاتی ناڕەحەتیەکاندا.

فیترەتی ناسینی الله هەموو مرۆڤەکانى لەسەر دروستکراوە، خواى گەورە -سبحانه وتعالى- دەفەرموێت:

﴿فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا ۚ فِطْرَتَ اللَّـهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا ۚ لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّـهِ ۚ ذَٰلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ﴾ واتە: ﴿(ئه‌ی ئینسان به‌دڵێکی پاك و بێگه‌رده‌وه‌) ڕوو بکه‌ره به‌رنامه‌و ئاینی خواو ئه‌ملاولا مه‌که‌، خه‌ڵکینه ئێوه‌ش پابه‌ندی ئه‌و نه‌خشه‌یه بن که خوا ئێوه‌ی له‌سه‌ر دروست کردووه (واته قورئان که‌ته‌لۆك و نه‌خشه‌ی ژیانی ئاده‌میزاده‌کانه لێی لامه‌ده‌ن)، هیچ جۆره گۆڕانکاریه‌ك له نه‌خشه‌و دروستکراوی خوادا ڕونادات، ئا ئه‌وه‌یه دینی ڕاست و دروست، به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌ڵکی ئه‌م ڕاستیانه نازانن﴾

[سورة الروم: 30].

وهەروەها -سبحانه وتعالى- دەفەرموێت:

﴿وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِن بَنِي آدَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ ۖ قَالُوا بَلَىٰ ۛ شَهِدْنَا ۛ أَن تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَـٰذَا غَافِلِينَ﴾ واتە: ﴿یادی ئه‌وکاته‌ش بکه‌ره‌وه که په‌روه‌ردگارت پشتاو پشتی نه‌وه‌ی ئاده‌می کۆ کرده‌وه وپه‌یمانی لێ وه‌رگرتن و کردنی به شایه‌ت به‌سه‌ر خۆیانه‌وه و (پێی فه‌رموون): ئایا من په‌روه‌ردگاری ئێوه نیم؟! هه‌موو وتیان: نابێت تۆ خوای ئێمه نه‌بیت، به‌ڵێ شایه‌تیمان داوه (که تۆ په‌روه‌ردگارمانیت)، ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌ی نه‌وه‌کو له ڕۆژی قیامه‌تدا بڵێن: به‌ڕاستی ئێمه له‌مه بێئاگا بوین!!﴾

[سورة الأعراف: 172].

پێش ئەوەی دروست بکرێین خوڵقێنراوین لەسەر ئەوەى خواى گەورە بناسین وبەندایەتی بۆ بکەین،

﴿وَأَشْهَدَهُمْ عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَىٰ شَهِدْنَا﴾ واتە: په‌یمانی لێ وه‌رگرتن و کردنی به شایه‌ت به‌سه‌ر خۆیانه‌وه و (پێی فه‌رموون): ئایا من په‌روه‌ردگاری ئێوه نیم؟! هه‌موو وتیان: نابێت تۆ خوای ئێمه نه‌بیت، به‌ڵێ شایه‌تیمان داوه (که تۆ په‌روه‌ردگارمانیت)﴾

وپێغەمبەر -صلى اللە علیە وسلم- دەفەرموێت:

«هەموو منداڵێک لەسەر فیترەت* لەدایک دەبێت» *(فیترەت واتە: ئەو سروشتە پاکەى خواى گەورە مرۆڤی لەسەر دروستکردووە لە باوەڕ بە تاکبوونی الله -تەوحید- وهەروەها قبوڵکردنی شتە باش وپەسەندەکان وڕەتکردنەوەى شتە خراپەکان) [7].

[7] [صحيح مسلم: 2658].

هەموومان لەسەر ئەم فیترەتە لەدایک دەبین، وئەم فیترەتە بەسە بۆ هەموو مرۆڤێک هەق وڕاستی بوێت بۆئەوەى بگات بەهەق وڕاستی ودەبێت تەسلیم وگوێڕایەڵ بێت بۆ ڕاستی هەرکاتێک دۆزیەوە.

وئەم فیترەتە نکۆڵی لێناکرێت تەنانەت لەلای ئەوانەیشی زۆر ڕۆچوون لە کوفردا بەتایبەت لەکاتی کارەسات وناڕەحەتیەکاندا، خەڵکی هەموویان پەنا دەبەن بۆ الله لەکاتی ناڕەحەتیدا وشیرک وهاوبەش بڕیاردانیان لەبیر دەچێتەوە،

﴿وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَن تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ ۖ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ ۚ وَكَانَ الْإِنسَانُ كَفُورًا﴾ واتە: ﴿(خه‌ڵکینه ئێوه‌) کاتێك له ده‌ریادا ناخۆشی و ته‌نگانه تووشتان ده‌بێت، ئه‌وه هه‌رچی په‌رستراو هه‌یه له بیرو هۆش و باوه‌ڕتاندا نامێنێت و ون ده‌بێت جگه له‌و زاته (هاناو هاوار هه‌ر بۆ زاتی خوا ده‌به‌ن تا ڕزگارتان بکات) به‌ڵام کاتێك (فریاتان ده‌که‌وێت) و ڕزگارتان ده‌کات و ده‌تانخاته وشکانیه‌وه‌، ئێوه پشت له به‌رنامه‌که‌ی ده‌که‌ن و ڕوو وه‌رده‌گێڕن و نایناسن، به‌ڵکو زۆربه‌ی ئینسانه‌کان ناشوکرو سپڵه‌ن﴾

[سورة الإسراء: 67].

ئەگەر مرۆڤ لەکاتی تەنگانە وناڕەحەتی هەست بە تیاچوونی بکات، ئەوا تەنها لە الله دەپاڕێتەوە، وهەموو شیرک بڕیاردانێکی لەبیر دەچێتەوە؛ وئەم دڵسۆزیە لە داواکردن لە الله لەکاتی ناڕەحەتی پاڵنەرەکەى بریتیە لە فیترەتی پاک کە لەنێو هەموو مرۆڤێکدا هەیە.

یەکێک لە سەرۆکەکانى ئەمریکان بەناوى (ئیزنهاوەر) کەسەرکردەی هێزەکانى ئەمریکا بوو ، پاش ئەوەى بینی کە چۆن هێز وسەربازەکان دەگەڕێنەوە بۆ فیترەت لەکاتی مەترسیەکی سەخت، دەڵێت: (هیچ مولحیدێک نیە لە نێو خەندەقەکانى جەنگدا). [8]

[8] https://en.wikipedia.org/wiki/There_are_no_atheists_in_foxholes

لە خەندەقەکان لەکاتی جەنگ هیچ کەس نکۆڵی لە بوونی الله ناکات، هەموویان دەگەڕێنەوە بۆ لای الله ، ئەمە هەقیقەتی فیترەتە کە هەموو مرۆڤێک دانی پێدا دەنێت لەکاتی تەنگانە.

ڕێگای دووەم بۆ ناسینی الله بریتیە لە ئەقڵ: ئێمە خواى گەورە دەناسین بە ئەقڵ.

خواى گەورە دەفەرموێت:

﴿أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ﴾ واتە: ﴿ئایا ئه‌وانه‌به‌بێ هیچ شتێک، هیچ هۆیه‌ک، هاتوونه‌ته‌کایه‌وه؟! یان هه‌ر خۆیان دروستکارن؟!﴾

[سورة الطور: 35].

هەر بە ئەقڵ سێ ئەگەر هەیە چوارەمیان نیە:

یەکەم: ئەوەیە بەبێ خوڵقێنەر دروستکرابین، ﴿أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ﴾ واتە: ﴿ئایا ئه‌وانه‌به‌بێ هیچ شتێک، هیچ هۆیه‌ک، هاتوونه‌ته‌کایه‌وه؟!﴾، ئەمیش مەحاڵە، چۆن بەبێ خوڵقێنەر دروست دەبین؟

دووەم: خۆمان خۆمانمان دروستکردبێت، ﴿أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ﴾ واتە: ﴿یان هه‌ر خۆیان دروستکارن؟!﴾، وئەمیش مەحاڵە، چۆن دەتوانم خۆم دروست بکەم پێش ئەوەى خۆم بوونم هەبێت؟

بۆیە هەر بە ئەقڵ تەنها ئەگەری سێیەم دەمێنێتەوە، ئەویش ئایەتەکە باسی نەکردووە چونکە زانراوە، ئەویش ئەوەیە پەروەردگارێک ئێمەی خوڵقاندووە.

ئێمە بە ئەقڵ خواى گەورە دەناسین.

ڕێگای سێیەم بۆ ناسینی الله بریتیە لە سەیرکردن وتێڕوانین بۆ خوڵقێنراوەکانى الله:

سەیرکردن وتێڕوانین بۆ خوڵقێنراوەکانى الله دەمانگەیەنێت بە بیرکردنەوە لە مەزنی الله -عز وجل-،

﴿قُلِ انظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾ واتە: ﴿پێیان بڵێ: ته‌ماشا بکه‌ن و سه‌رنج بده‌ن: خوا چی دروست کردووه له ئاسمانه‌کان و زه‌ویدا﴾

[سورة یونس: 101].

هەتا زیاتر سەیر بکەین وبیر بکەینەوە لە وردی خوڵقێنراوەکانى الله کە سەرسوڕهێنەرە لە کامڵی و وردبینی دروستکردندا ئەوا زیاتر الله دەناسین.

وئەمە پێشتر باسمان کرد لە بەڵگەی بەدیهێنان وبەڵگەى بەڕێوەبردن -گرنگیپێدان- و وردبینی.

ڕێگای چوارەم بۆ ناسینی الله لەڕێگای پێغەمبەرانەوەیە:

وئەمە گەورەترین ڕێگایە بۆ ناسینی الله -عز وجل-، ئەمیش بریتیە لەوەى خواى گەورە بناسین لەڕێگای پێغەمبەرانیەوە، پێغەمبەران سەبارەت بە الله قسەیان کردووە وباسی سیفەت وزاتی الله یان کردووە، لەڕێگای پێغەمبەرانەوە ناو وسیفەتەکانى الله مان زانی، ودەزانین چۆن الله بپەرستین وچۆن لێی نزیک بینەوە، ودەزانین چۆن لەڕۆژی قیامەت ڕزگارمان ببێت لە سزای خواى گەورە، پێغەمبەران بانگەوازى خەڵکیان کردووە بۆ پەرستنی الله یان بەمانایەکی تر: بانگەوازى خەڵکیان کردووە بۆ گەڕانەوە بۆ ئەو فیترەتەى لەسەری دروستکراون و بۆ ئەوەی خواى گەورە بپەرستن بەو شێوەیەی فەرمانى پێکردوون

پێغەمبەران ڕێنموێنی خەڵکیان کردووە بۆ ڕێبازی هەق وڕزگاربوون،

﴿رُّسُلًا مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّـهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ ۚ وَكَانَ اللَّـهُ عَزِيزًا حَكِيمًا﴾ واتە: ﴿پێغه‌مبه‌رانمان (ڕه‌وانه کردووه‌) که مژده‌ده‌رن (به ئیمانداران) و ترسێنه‌رن بۆ (یاخیه‌کان)، تا خه‌ڵکی هیچ به‌ڵگه‌یه‌کیان به‌ده‌سته‌وه نه‌مێنێت (له‌سه‌ر بێ دینی و یاخی بوونیان) دوای ئه‌وه‌ی خوا پێغه‌مبه‌رانی بۆ ڕه‌وانه کردوون، بێگومان هه‌میشه‌و به‌رده‌وام خوا باڵاده‌ست و دانایه‌﴾

[سورة النساء: 165].

باسکردنی خواى گەورە لەلایەن ئەو پێغەمبەرانەوە، وسەرخستنی ئەو پێغەمبەرانە لەلایەن خواى گەورە بە موعیجزەکان، ئەمە دەبێـتە هۆی ئەوەى هیچ یەکێک بەڵگەى پێ نەبێت بەرامبەر خواى گەورە لەڕۆژی قیامەتدا.

خواى گەورە -عز وجل- فیترەتی پێبەخشیوویت کە بەهۆیەوە پەروەردگارت دەناسیت، وئەقڵ وتێڕوانینی پێبەخشیوویت وپێغەمبەرانی بۆ ڕەوانە کردوویت، بۆیە هیچ بەڵگەیەکت پێ نیە بەرامبەر خواى گەورە لە ڕۆژی قیامەتدا.

22- ئاینی زۆر هەیە بۆچی تەنها شوێنی ئیسلام بکەوین؟

و: ئیسلام تەنها ئاینێک نیە لە نێو ئاینەکان.

ئیسلام هاوشێوەی بیروباوەڕی پێغەمبەرانە لە پێغەمبەرانی سەردەمی کۆن (العهد القدیم).

ئیسلام بریتیە لە ڕاستکردنەوەى ڕێبازی ئەو ئاینانەى لەسەر ڕێگای ڕاست لایان داوە، وگەڕاندنەوەى بیروباوەڕی تەوحید-یەک خوا پەرستی- پێغەمبەرانی سەردەمانی پێشو.

خواى گەورە دەفەرموێت:

﴿شَرَعَ لَكُم مِّنَ الدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰ ۖ أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ ۚ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ ۚ اللَّـهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَن يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَن يُنِيبُ﴾ واتە: ﴿ڕێبازی ئاین و به‌رنامه‌ی ژیانی بۆ داناون، ئه‌وه‌ی که‌فه‌رمانی پێکردووه به _نوح_، هه‌ر به‌وشێوه‌یه قورئانیشی بۆ تۆ ئه‌ی محمد صلی الله علیه وسلم وه‌حی و نیگا کردووه و به ئیبراهیم و موساو عیساشمان ڕاگه‌یاندووه‌که ڕێبازی ئاین و یه‌کخواناسی به‌رنه‌ده‌ن و له‌سه‌ری پایەدار بن، ئه‌م بانگه‌وازه ڕاست و دروسته زۆر به‌لای بت په‌رست و خوانه‌ناسانه‌وه گران و زه‌حمه‌ته‌، به‌ڵام خوای دانا خۆی که‌سانی شایسته هه‌ڵده‌بژێرێت بۆ گه‌یاندنی ئاینه‌که‌ی ڕێنموویی خه‌ڵکانێك ده‌کات که بگه‌ڕێنه‌وه بۆ لای به‌رنامه‌که‌ی به‌په‌رستن و ئه‌نجامدانی کاروکرده‌وه‌ی چاك﴾

[سورة الشورى: 13].

ئیسلام ئاینێک نیە وەکو ئاینەکانى تر بەڵکو بنچینەى ئاینەکانە.

23- ئیسلام چییە؟

و: ئیسلام واتە تەسلیم بوون و ملکەچی وگوێڕایەڵی بۆ خوای گەورە.

خواى گەورە دەفەرموێت:

﴿وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِّمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّـهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا ۗ وَاتَّخَذَ اللَّـهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلً﴾ واتە: ﴿کێ هه‌یه ئاینی چاکتره په‌سه‌ندترو جوانتر بێت له‌و که‌سه‌ی ڕووی کردۆته خوا و خۆی ته‌سلیمی ئه‌وزاته کردووه‌ له‌کاتێکدا کارجوان و کار په‌سه‌نده‌و شوێنی ئاینی ئیبراهیمی ملکه‌چ و فه‌رمانبه‌ردار که‌وتبێت، که خوا ئیبراهیمی کردۆته خۆشه‌ویستی خۆی وڕێزداری کردووه‌.﴾

[سورة النساء: 125].

وماناى ﴿أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّـهِ: ڕووی کردۆته خوا و خۆی ته‌سلیمی ئه‌وزاته کردووه‌﴾ واتە: تەسلیم و ملکەچ بوون بۆ خوای گەورە وپیرۆز، ئەمە باشترین کەسە لە ڕوانگەی دیندارییەوە.

وخواى گەورە دەفەرموێت:

﴿فَإِلَـٰهُكُمْ إِلَـٰهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا ۗ وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ﴾ واتە: ﴿خوای ئێوه خوایه‌کی تاك و ته‌نهایه‌، هه‌مووتان ته‌سلیم و ملکه‌چی ئه‌و بن، مژده‌ش بده به‌به‌نده ملکه‌چ و فه‌رمانبه‌ردارو دڵ ئاوه‌دانه‌کان﴾

[سورة الحج: 34].

و ماناى ﴿فَإِلَـٰهُكُمْ إِلَـٰهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا ۗ وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ:هه‌مووتان ته‌سلیم و ملکه‌چی ئه‌و بن﴾ ؛ واتا: ملکەچ و تەسلیمی حوکمەکەی بن.

مانای ئەم ئایەتانە ئەوە دەخاتە ڕوو کە ئیسلام واتە تەسلیم بوونی ڕەها بۆ خوای گەورە، ملکەچبوون بۆ ئەو زاتە شکۆدارە و گوێڕایەڵیکردنی شەریعەت و مەنهەجەکەی بە ڕازی بوون و قبوڵ کردن ئەمە ناوەڕۆک و هەقیقەتی ئیسلامە.

ئیسلام واتە ملکەچبوون بۆ خوای گەورە لە قەزا و قەدەر و شەریعەتەکەی.

ئیسلام ئایینی خوای گەورەیە بۆ هەموو مرۆڤایەتی، خواى گەورە دەفەرموێت:

﴿إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللَّـهِ الْإِسْلَامُ﴾ واتە: ﴿به‌ڕاستی دین و ئاینی په‌سه‌ند لای خوا ته‌نها ئاینی ئیسلامه‌﴾

[سورة آل عمران: 19].

ئیسلام ئەو ئاینەیە کە خوای گەورە هیچ ئاینێک قبوڵ ناکات جگە لەم ئایینە نەبێت،

﴿وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ﴾ واتە: ﴿جائه‌وه‌ی بێجگه له ئاینی ئیسلام په‌یڕه‌وی هه‌ر ئاینێکی تر بکات لێی وه‌رناگیرێت، له‌قیامه‌تیشدا له خه‌ساره‌تمه‌ندو زه‌ره‌رمه‌ندانه‌﴾

[سورة آل عمران: 85].

ئیسلام ئەو ئاینەیە کە خوای گەورە هەموو پێغەمبەرانی پێ ناردووە، ئاینی پێغەمبەران یەکە ئەویش ئیسلامە، و هەموو پێغەمبەران تەوحید -یەک خوا پەرستی- یان هێناوە ئەگەر چیش شەریعەتەکانیان جیاواز بن.

خواى گەورە دەفەرموێت:

﴿وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَـٰهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ﴾ واتە: ﴿ئێمه پێش تۆ هیچ پێغه‌مبه‌رێکمان ڕه‌وانه نه‌کردووه‌، که وه‌حیمان بۆ نه‌ناردبێت به‌وه‌ی که‌: بێگومان هیچ خوایه‌ک نیه جگه له من و ده‌بێت هه‌ر من بپه‌رستن.﴾

[سورة الأنبیاء: 25].

وتەنها ئاینی ئیسلام لەسەر ئەم تەوحیدە ماوەتەوە.

ئیسلام تاکە ئاینی تەوحیدە لەسەر زەوی.

لەکاتێکدا ئەوانەى خۆیان داوەتە پاڵ شەریعەتەکانى تر شیرک وهاوبەش بڕیاردانیان تێ کەوتووە، کەم یان زۆر بێت، پاش مردنی پێغەمبەر وپاش ئەوەى خەڵکی وازیان لە تەوحید هێنا خەڵکی لەگەڵ کاتدا تووشی شیرک وهاوبەش بڕیاردان بوون بۆ الله، وئەمڕۆ تەنها ئاینی ئیسلام لەسەر ئەو تەوحیدە پاکە ماوەتەوە کە پێغەمبەران پێی هاتوون.

24- ئایا ئیسلام دەتوانێت وەڵامی ئەو پرسیارانە بداتەوە کە ئەقڵەکان نەیانتوانیوە وەڵامیان بدەنەوە، وەک: ئێمە لە کوێوە هاتووین؟ بۆچی ئێمە لێرەین لەم دونیایە؟ سەرەنجام وچارەنووسمان بەرەو کوێیە؟

و: ئیسلام وەڵامی هەموو ئەم پرسیارانەى داوەتەوە لە یەک ئایەتی قورئانی پیرۆزدا، خواى گەورە -سبحانه وتعالى- دەفەرموێت:

﴿وَمَا لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾ واتە: ﴿جا ئه‌وه بۆچی من ئه‌و زاته نه‌په‌رستم که به‌دی هێناوم، ئێوه‌ش خه‌ڵکینه هه‌ر بۆ لای ئه‌و ده‌برێنه‌وه‌﴾

[سورة یس: 22].

لەکوێوە هاتووم؟ خواى گەورە منی دروست کردووە ﴿الَّذِي فَطَرَنِي : که به‌دی هێناوم﴾.

وبۆ کوێ دەچم؟ دەگەڕێمەوە بۆ لای خواى گەورە بۆئەوەى لێپرسینەوەم لێبکات لەسەر کردەوەکانم ﴿وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ : ئێوه‌ش خه‌ڵکینه هه‌ر بۆ لای ئه‌و ده‌برێنه‌وه‌﴾.

بۆچی هاتووم بۆ ئەم جیهانە؟ بۆئەوەى الله بپەرستم وتاقی بکرێمەوە.

بۆچی الله بپەرستم؟ سروشتیە کە خواى گەورە بپەرستم لەکاتێکدا منی دروستکردووە، ئەمە سروشتی پەیوەندیە لەنێوان بەندە وپەروەردگاری... ئەویش ئەوەیە بەندە پەروەردگار وخوڵقێنەری بپەرستێت،

﴿وَمَا لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي : جا ئه‌وه بۆچی من ئه‌و زاته نه‌په‌رستم که به‌دی هێناوم﴾

تەنها ئەم ئایەتە وەڵامی سێ گرنگترین پرسیاری تێدایە کە مرۆڤایەتی وەکو پێویست ناتوانێت وەڵامی بۆ بدۆزێتەوە.

﴿وَمَا لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾ واتە: ﴿جا ئه‌وه بۆچی من ئه‌و زاته نه‌په‌رستم که به‌دی هێناوم، ئێوه‌ش خه‌ڵکینه هه‌ر بۆ لای ئه‌و ده‌برێنه‌وه‌﴾

[سورة یس: 22].

25- چۆن زانیت کە موحەمەد -صلى اللە علیە وسلم- پێغەمبەرە لەلایەن خوداوە نێردراوە؟

و: زۆری موعجیزەکان واتایەکی موتەواتیر ویەقینی تەواو دەبەخشن لە سەر پێغەمبەرایەتی سەروەرمان

ئەرستۆ فەیلەسوفە بەکۆی کارەکانى نەک بەهۆی ڕستەیەک کە وتوویەتی یان لێکدانەوەیەکی فەلسەفی.

وئەبوقرات بەکۆی پرۆژەکانى پزیشکە نەک بەهۆی نەشتەرگەریەک کە کردوویەتی.

وهەروەها بەڵگە موعجیزە باسکراوەکان لە پێغەمبەرەوە -صلى اللە علیە وسلم- ئاماژەن بۆ موتەواتیری ودڵنیایی تەواو سەبارەت بەوەى کە پێغەمبەرە.

ئەگەر سەیری ژیاننامەى بکەیت -صلى اللە علیە وسلم- دەبینیت ڕاستگۆ بوو و بە ڕاستگۆیی ناوبانگی دەرکردووە تەنانەت لەلایەن دوژمنە سەرسەختەکانیشیەوە، وهەرگیز تۆمەتی درۆ وتاوانى بۆ هەڵنەبەستراوە، پاشان ئەو باسی شتە نەبینراوەکان -غەیب- دەکات وبەو شێوەیە ڕوودەدات کە ئەو باسی کردووە، وپێش ئەمانە هەر لە یەکەم ڕۆژەوە بیروباوەڕی وەکو بیروباوەڕی هەموو پێغەمبەرانە کە بانگەشەیان بۆ کردووە، پاشان پێغەمبەرانی پێش خۆی موژدەى هاتنی ئەمیان داوە بە سەدەها ساڵ پێش ئەوەى ببێتە پێغەمبەر، ئەمانە هەمووی ئاماژەن بۆ موتەواتیری ودڵنیایی تەواو سەبارەت بە دروستێتی پەیامەکەى.

پاشان چی دەڵێی سەبارەت بە گەورەترین نیشانە وئایەت کە پێی هاتووە ئەویش قورئانی پیرۆزە؟

خواى گەورە بە قورئان تەحەدای ڕەوانبێژ وقسەزانەکانى کردووە کە ئەگەر دەتوانن شتێک بهێنن وەکو قورئان یان تەنانەت سورەتێک وەکو سورەتەکانى، بەڵام نەیانتوانى.

خواى گەورە دەفەرموێت:

﴿لَّمْ تَفْعَلُوا وَلَن تَفْعَلُوا﴾ واتە: ﴿خۆ ئه‌گه‌ر نه‌تانتوانی و هه‌رگیز نایشتوانن﴾

[سورة البقرة: 24].

بۆیە نەیانکرد وناشتوانن ئەوە بکەن.

بەردەوام قورئانی پیرۆز تەحەدای ڕەوانبێژ وقسەزانەکانى موشریکەکان دەکات، ئەوان لەگەڵ ئەم هەموو توانایەشدا ناتوانن لەم تەحەدایە سەر بکەون، وناتوانن هیچ شتێک بهێنن وەکو قورئان تەنانەت سورەتێکیش.

د. عبدالله دراز -ڕەحمەتی خواى لێبێت- دەڵێت: (ئایا پێغەمبەر -صلى اللە علیە وسلم- بەم تەحەدایە نەترسا لەوەى ببێتە هۆی هەڵگیرساندنی گەرموگوڕ وحەماسەتی ئەدەبی؟

بۆیە هەموویان هەڵدەستان بە کێبڕکێ کردنی بەئاگاداریەوە ؛ چی بکات ئەگەر کۆمەڵێک لە ڕەوانبێژ وقسەزانەکانیان ڕێککەوتبان لەسەر ئەوەى قسەیەک بهێنن وەکو قورئان بێت ئەگەرچیش لەهەندێک لایەنیەوە بێت!

پاشان ئەگەر قەناعەتی بە خۆی کردبێت کە ئەم حوکمە بدات بەسەر خەڵکی سەردەمی خۆی ؛ ئەی چۆن حوکم دەدات بەسەر نەوەکانى داهاتوو؟

بەڕاستی ئەم شتە پیاوێک ناوێرێت بیکات کە نرخی خۆی بزانێت مەگەر ئەوە نەبێت بەتەواوى متمانەى هەیە بە هەواڵی ئاسمانى و بەو ڕێگایەى بڕیاری ئاسمانى بابەتەکە بەڕێوە دەبات، بەم شێوەیە تەحەداکەی خستە پێش جیهان، بۆیە بڕیارێکی یەکلاییانە بوو، هەرکەسێک پێچەوانەى بێتەوە ئەوا تووشی لاوازى وبێ تواناییەکی ئاشکرا، وشکستی ڕوون بووە بەدرێژی سەردەم وکاتەکان). [9]

[9] [النبأ العظيم، د. عبد الله دراز رحمه الله، ص44-45].

ئەو موشریکەکان پێیان وابوو کۆکرنەوەى سوپاکان وگردبوونەوەى کۆمەڵەکان بۆ جەنگان دژی پێغەمبەری خودا -صلى اللە علیە وسلم- ئاسانترە لە لاسایی کردنەوەى قورئان وقبوڵکردنی تەحەدیەکە؛ چونکە ئەمە ئەوپەڕی هەوڵدانیانی دەویست،

﴿وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَـٰذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ﴾ واتە: ﴿بێ باوه‌ڕان ده‌یانوت: گوێ مه‌گرن بۆ ئه‌م قورئانه و بیکه‌ن به‌گاڵه و هه‌را و هوریا (له‌م سه‌رده‌مه‌دا ئه‌و ڕاگه‌یاندنه‌ی به‌ده‌ست ناحه‌زانه‌وه‌یه ئه‌و ڕۆڵه ده‌بینێت) بۆ ئه‌وه‌ی ئێوه زاڵ ببن و بیبه‌نه‌وه‌﴾

[سورة فصلت: 26].

هەموو عەرەب وئەو ئومەتانەیشی ئەم تەحەدایەیان پێگەیشتووە ؛ نەیانتوانى شتێک بکەن کە مولحیدەکان وئەوانى تر لە بێباوەڕان بتوانن پشتی پێ ببەستن.

ئالوسی -ڕەحمەتی خواى لێبێت- دەڵێت: (هیچ یەکێکیان هەتاوەکو ئەمڕۆیش هیچ وشەیەکی نەووت وباسی هیچ وەسف و وەسفکراوێکی نەکرد) ؛ مەبەستی ئەوەیە نەیانتوانى بەهیچ شێوەیەک ڕەد و وەڵامی قورئان بدەنەوە ونەیانتوانى سورەتێکیش هاوشێوەى قورئان بهێنن.

لە جوبەیری کوڕی موتعیمەوە -ڕەزای خوای لێبێت- (کاتێک هێشتا مسوڵمان نەبوو) دەڵێت: «گوێم لە پێغەمبەری خودا بوو -صلى اللە علیە وسلم- لە نوێژی مەغریبدا -سورەتی الطور-ی دەخوێند، کاتێک گەیشت بە ئەم ئایەتە:

﴿ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ * ئایا ئەوان (بێ خوڵقێنەرێک) لە خۆیانەوە دروست بوون یان خۆیان (خوڵقێنەر) ودروستکاری خۆیانن؟(35)

أَمْ خَلَقُوا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ ۚ بَل لَّا يُوقِنُونَ * ئەی ئایا ئەوان ئاسمانەکان وزەوییان دروست کردووە (نەخێر وا نیە) بەڵکو دڵنیا نین وگومانمان ھەیە(36)

أَمْ عِندَهُمْ خَزَائِنُ رَبِّكَ أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ * ئەی ئایا گەنجینەکانی پەروەردگاری تۆ لای ئەوانە؟ یان ئایا ھەر ئەوان دەسەڵاتدار وزاڵن (37) ﴾

[سورة الطور].

دەڵێت: دڵم خەریک بوو بفڕێت». [10]

[10][صحیح البخاري: 4854].

قورئان نهێنی سەیر وعەجیبی تێدایە کە دەگاتە نەفسی مرۆڤ.

تێڕامان بکە چۆن ئافرەتانی موشریکەکان کۆدەبوونەوە لە دەوری ماڵی ئەبوبەکر کاتێک قورئانی دەخوێند چونکە زۆر سەرنجی ڕادەکێشان وکاریگەربوون پێی، ئەمەش بووە هۆی ناڕەحەتی لای پیاوانی قوڕەیش. [11]

[11] [صحيح البخاري : 3905].

وبۆیە شاندەکانى عەرەب ڕێککەوتن لەسەر ئەوەى گوێ لە قورئان نەگرن وڕێگا نەدەن کەس گوێی بۆ بگرێت لە کەسوکاریان، ئەمە تاکە ڕێگایە بۆ مانەوە لەسەر کوفر.

لە سەرسوڕهێنەرەکانى قورئانی پیرۆز کە نەبڕاوەن ویەکێک لەوانەى د. عبداللە دراز -ڕەحمەتی خواى لێبێت- باسی کردووە لە مەسەلەى دابەزینی ئایەتەکانی قورئان لە ماوەى جیاوازدا، پاشان پێغەمبەر -صلى اللە علیە وسلم- ئاماژەی کرد بۆ دانانى ئایەتەکان لە شوێنی دیاریکراو لە نێوان سورەتەکان وئایەتی تر لە نێو سورەتی تر، پاشان هەر سورەتێک وەکو پێکهاتەیەکی سەربەخۆ دەردەکەوێت، -ڕەحمەتی خواى لێبێت- دەڵێت: (لەکاتی دابەزینی قورئان هەندێک بابەت لەقورئاندا جیاواز بوون لە ئەوانى تر، بۆیە پلەبەپلە دەبوونە یەکەیەکی سەربەخۆ پاش ئەوەى ئایەتی تر دادەبەزی -لەسەر هەمان بابەت-، هەندێکیان لێرە وئەوانى تر لەشوێنی تر لەگەڵ ئەوانى تر دادەنران، بەپێی فەرمانى پێغەمبەر -صلى اللە علیە وسلم- کە ئەویش لە ڕۆحی پیرۆزەوە -جبریلەوە- پێی دەگەیشت.

ئەگەر سەیری مێژووی دابەزینی ئابەتەکانى قورئانی پیرۆز بکەین، تێبینی دەکەین ئەم وەحیە بەشێوەیەکی گشتی بەسترابووەوە بە حاڵەت وبۆنە وڕووداوی تایبەت، وئەمە وامان لێدەکات پرسیار بکەین سەبارەت بە ئەو کاتەى کە ڕێکخستنی هەر سورەتێکی تێدا تەواو بوو وەکو یەکەیەکی سەربەخۆ.

وەکو ئەوە وابێت قورئان پارچەپارچەى جیاواز وژمارەدار بێت لەسەر بینایەکی کۆن، ودووبارە بنیات نرایەوە لە شوێنێکی تر لەسەر هەمان شێوازى پێشوو، ئەگەر نا چۆن دەکرێت لێکدانەوە بکرێت بۆ ئەم ڕێکخستنە خێرا ومەنهەجیانەی زۆرێک لەسورەتەکان لەهەمان کاتدا؟