Encyclopedia of Prophetic Hadiths

Yónente bi -yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc- dafa jàng aaya bii: {Moom Yàlla moo wàcce ci yaw Téere ba: am na ca ay aaya yoy séen i maanaa leer nañu, ñoo di cosaani àtte yi, ak yeneeni aaya yu séen i maanaa fésul. Ña nga xam ne jeng a nekk seeni xol, danañu topp lënt ya ngir sàkku fitna ak jéem leen a firi, te Yàlla doŋŋ a xam séen i piri ak ña sax ci xam-xam. Ñoom danañu wax ne : "Gëm nanu ko: lépp ca sunu Boroom la bawoo!" Woroom xel yi rekk ay waaru} [Aali Imraan: 7]. Neena Yónente Yàlla bi -yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc- daal di wax ne: "bu ngeen gisee ñiy topp lënt ya xamleen ne ñooñii la Yàlla di wax nangeen leen moytu".

" caabiy kumpa yi juróom la, {Yàlla rekk a xam kañ la àdduna di tukki, mooy wàcce taw bi, te moo xam li nekk ci butiitu njurukaay yi,te amul kenn ku xam lu muy fàggu suba, te kenn xamul ci san suuf lay faatoo, Yàlla ku deñ kumpa la waaye ku xereñ la}"

Ay nit yu bokkoon ca bokkaalekat ya, dañoo ëppaloon ci raye, ëppal ci njaalo, ñu ñëw ci Yónente bi Muhammat -yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc- ne ko: li gay wax di ci woote lu baax la, boo ñu xibaaroon ndax la ñu defoon dees na ko jéggale, aaya bi daadi wàcc {ak ñi nga xam ne duñu jaamu jeneen Yàlla di ko bokkaale ak Yàlla, te duñu ray bakkan bu Yàlla araamal ci lu dul dëgg te duñu njaalo{ [Al-Furxaan: 68], aaya bii it wàcc: {waxal sama jaam ñi nga xam ne dañoo ëppal ci def ay bàkkaar buñu naagu mukk ci yërmàndey Yàlla} [As-Sumari: 53].

«Bis-pénc du ñëw mukk ba keroog jànt bi di fenke sowwu, bu fa fenkee nag ba nit ñi gis ko ñoom ñéppay gëm, te loolu mooy jamono joj: {amul benn bakkan bu ngëmam di jariñ bu gëmul woon lu njëkk, te fàggu ca ngëmam ga aw yiw} [Al-Anhaam: 158] bis-pénc dana taxaw fekk ñaari waay tallal nañu séen yére seen diggante te duñu ko mujj a jaayante, dunu ko it mujj a lem, bis-pénc dana taxaw fekk ben waay juge na fa mu ràtte soowam te du ko mos sax, bis-pénc dana taxaw fekk nit a ngi tabax ab baajam te du sa naan, fekk nit ki yëkkati ab tibam jame ko ci gémmeñam te du ko ñam».

«dinañu indi dee ci melow kuuy mu duuf, ab wootekat daal di woote: yéen waa àjjana, ñu yoqamtiku di xool, mu wax ne: ndax xam ngeen lii ? Ñu ne ko: waaw, lii mooy dee, te ñoom ñépp a ko gis, mu woote ne: yéen waa sawara, ñu yoqamtiku di xool, mu wax ne: ndax xam ngeen lii ? Ñu ne ko: waaw, lii mooy dee, te ñoom ñépp a ko gis, ñu rendi ko, mu wax ne: yéen waa àjjana sax ba fàwwu dee amatul, yéen waa sawara sax ba fàwwu dee amatul, daal di jàng: {na nga leen xupp bisub réccu ba ba ñu àttee mbir ma fekk ñoom ñoo ngi cig càggante} [Maryama: 39], waa àdduna jii ñoo ngi cig càggante, {te ñoom duñu gëm}[Maryama: 39]».

Ba aaya bii wàccee ci Yonnente Yàlla bi {Yàlla moo moom li nekk ci asamaan yi ak suuf si bu ngeen feeñalee li nekk ci seen i bakkan walla ngeen nëbb ko Yàlla dana leen ci càmbar mu jéggal ku ko soob daal di mbugal ku ko soob te Yàlla man na lépp} [Al-Baxara: 284], nee na: loolu tar lool ci sahaabay Yonnente Yàlla bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc ñu teg seen i wóom ci suuf, daal di ne: yaw Yonnente Yàlla bi, gal nañu ci ay lol àttan nanu ko, julli woor ak jihaad ak saraxe, waaye wàcce nañu ci aaya bii te manunu ko, Yonnente Yàlla bi yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc ne leen: "ndax dangeen bëgg a wax la ñoñ-téere ya leen jiitu woon waxoon dégg nanu moynanu? waaye waxleen: dégg nanu topp nanu noo ngi sàkku sag njéggal yaw sunu Boroom te yaw rekk yaay delluwaay ba", ñu daal di ne: dégg nanu topp nanu noo ngi sàkku sag njéggal yaw sunu Boroom te yaw rekk yaay delluwaay ba, ba ko gaaya waxee, seen làmmiñ ya nangu ko, Yàlla wàcce ca ginnaawam: {Yonnente bi gëm na li ñu wàcce ci mu bawoo ci Boroomam way gëm yi it ñépp gëm nañu gëm nañu Yàlla ak i malaakaam ak k téereem ak i Yonnenteem te duñu teqale diggante kenn ci Yónnenteem yi te dañuy wax naan dégg nanu topp nanu noo ngi sàkku sag njéggal yaw sunu Boroom te yaw rekk yaay delluwaay ba} [Al-Baxara: 285], ba ñu ko defee Yàlla mu kawe mi nasaxal ko, Yàlla mu màgg mi daal di wàcce: {Yàlla du togg benn bakkan lu dul lu mu man lu mu fàggu ci lu baax moom rekk la ñeel lu mu def ci lu bon it moom la ñeel Yàlla sunu Boroom bul nu jàppe ndeem danoo fàtte walla nu juum} [Al-Baxara: 286] " Mu ne: "waaw" {yaw Yàlla sunu Boroom bul nu teg coono kem na nga ko tege woon ña nu jiitu woon} [Al-Baxara: 286] Mu ne: "waaw" {yaw Yàlla sunu Boroom bul nu teg lu nu àttanul} [Al-Baxara: 286] Mu ne: "waaw" {yaw Yàlla sunu Boroom jéggal nj baal nu te yërëm nu yaw yaay sunu wéeruwaay dimbale nu ci kaw yéefar yi} [Al-Baxara: 286] Mu ne: "waaw".

Bi dee dikkalee Abuu Taalib, Yonnente Yàlla bi -yal na ko Yàlla dolli xéewal ak mucc- dafa ñëw fi moom fekk fa Abuu Jahlin, ak Abdullah Ibn Abii Umayyata ibnul Muxiirata, mu ne ko: "yaw sama baay tëx, waxal: laa ilaaha Illal Laahu, genn kàddu gog dinaala ci mana layal fa Yàlla", Abuu Jahlin ak Abdullah Ibn Abii Umayyata ne ko: mo ndax dangay bàyyi diiney Abdul Muttalib, Yonnente bi deñul di ko ko gaaral, ñoom itam ñuy baamtu wax jooju, ba Abuu Taalib mujj a wax ne, maa ngi ci diiney Abdul Muttalib, mu bañ a wax: laa ilaaha illallaah, nee na: Yonnente Yàlla bi daal di wax ne: "giñ naa ci Yàlla ne dinaa la sàkkul njéggal fii ak terewuñu ma ko", Yàlla daal di wàcce laaya jii: {jaaduwul ci Yonnente bi ak ci ñi gëm ñuy jéggalul bokkaalekat yi} [At-Tawba: 113], Yàlla wàcce ci Abuu Taalib, daal di wax Yonnente Yàlla bi ne ko: {yaw de du yaay gindi ku la soob waaye Yàlla mooy gindi ku ko soob} [Al-Xasas: 56].

Bi {Innaa fatahnaa laka fathan mubiinan li yaxfira laka Allaahu} ba ci {fawsan hasiiman} [Al-Fath: 1-5] wàccee fekk moo nga jóge Hudaybiya, njàqare ak jaaxle nekk ci ñoom, fekk rendi woon nañu gàtt ya ca Hudaybiya, dafa wax ne: "wàcce nañu ci man aaya boo xam ne moo ma gënal àdduna bi yëpp".