Skip to content

अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) माथि वही (प्रकाशना) को सुरुवात निद्रामा देखिने साँचो सपनाबाट भयो।

उम्मुल-मुमिनीन आइशा (रजियल्लाहु अन्हा) ले बयान गरेकि छन्:

"रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) माथि वह्य (ईश्वरीय सन्देश) को सुरुआत निद्रामा देखिने साँचो सपनाहरूबाट भयो। उहाँले जस्तो सपना देख्नुहुन्थ्यो, त्यो बिहानीको उज्यालोझैँ स्पष्ट रूपमा पूरा हुने गर्थ्यो। त्यसपछि उहाँलाई एकान्त प्रिय लाग्न थाल्यो र उहाँ 'हिरा' नामक गुफामा एकान्तवास बस्न थाल्नुभयो। उहाँ आफ्नो परिवारकहाँ फर्कनुअघि कैयौँ रातसम्म त्यहाँ उपासना गर्नुहुन्थ्यो र त्यसका लागि सामल (रासन) लिएर जानुहुन्थ्यो। सामल सकिएपछि उहाँ खदिजा (रजिअल्लाहु अन्हा) कहाँ फर्कनुहुन्थ्यो र त्यति नै दिनका लागि फेरि सामल लिएर हिरा गुफातर्फ जानुहुन्थ्यो। यसै क्रममा उहाँ 'हिरा' गुफामै हुँदा उहाँसमक्ष 'सत्य' (वह्य) प्रकट भयो र एक फरिश्ताले आएर उहाँलाई भने: "पढ्नुहोस्।" रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभयो: "म पढ्न जान्दिनँ।" रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभयो: "त्यसपछि ती फरिश्ताले मलाई समाते र यति जोडले अङ्गालो हाले कि मलाई गाह्रो महसुस हुन थाल्यो; त्यसपछि उनले मलाई छाडिदिए र भने: पढ्नुहोस्। मैले भनेँ: म पढ्न जान्दिनँ। उनले फेरि मलाई दोस्रो पटक समातेर यति जोडले अङ्गालो हाले कि मलाई गाह्रो महसुस हुन थाल्यो; त्यसपछि मलाई छाडिदिए र भने: पढ्नुहोस्। मैले भनेँ: म पढ्न जान्दिनँ। तब उनले मलाई तेस्रो पटक समातेर जोडले अङ्गालो हाले, अनि मलाई छाडिदिए र भने: {पढ्नुहोस्! आफ्ना पालनकर्ताको नामबाट, जसले सृष्टि गर्नुभयो। उहाँले मानिसलाई जमेको रगतको ढिक्काबाट सृष्टि गर्नुभयो। पढ्नुहोस्! र तपाईंका पालनकर्ता अत्यन्तै कृपालु हुनुहुन्छ।} [अल-अलक: १-३]" यसपश्चात् रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ती आयातहरू मनमा बोकेर फर्कनुभयो र उहाँको हृदय काँपिरहेको थियो। उहाँ आफ्नी पत्नी खदिजा बिन्त खुवैलिद (रजिअल्लाहु अन्हा) कहाँ आउनुभयो र भन्नुभयो: "मलाई कपडा ओढाइदेऊ! मलाई कपडा ओढाइदेऊ!" खदिजाले उहाँलाई ओढाइदिनुभयो, यहाँसम्म कि उहाँको डर कम भयो। उहाँले खदिजा (रजिअल्लाहु अन्हा) लाई सम्पूर्ण घटना सुनाउँदै भन्नुभयो: "मलाई आफ्नो ज्यानको डर लाग्यो।" खदिजा (रजिअल्लाहु अन्हा) ले भन्नुभयो: "कदापि होइन! अल्लाहको कसम, अल्लाहले तपाईँलाई कहिल्यै अपमानित गर्नुहुने छैन। निश्चय नै तपाईँ नाता-सम्बन्ध जोड्नुहुन्छ, असहायहरूको भार उठाउनुहुन्छ, विपन्नहरूका लागि आर्जन गरिदिनुहुन्छ, पाहुनाको सत्कार गर्नुहुन्छ र सत्यका कारण आइपर्ने विपत्तिहरूमा मानिसहरूलाई सहयोग गर्नुहुन्छ।" त्यसपछि खदिजाले उहाँलाई आफ्ना काकाका छोरा वर्का इब्न नौफल इब्न असद इब्न अब्दुल उज्जाकहाँ लिएर जानुभयो। वर्का अज्ञानताको युग (जाहिलिया) मा इसाई भएका थिए। उनी हिब्रू (इब्रानी) भाषा लेख्न जान्दथे र इन्जिललाई हिब्रू भाषामा लेख्ने गर्दथे। उनी वृद्ध भइसकेका थिए र आँखाको ज्योति पनि गुमाइसकेका थिए। खदिजाले उनलाई भन्नुभयो: "हे मेरा दाजु! आफ्ना भतिजाको कुरा सुन्नुहोस्।" वर्काले उहाँलाई सोधे: "हे भतिजा! तपाईँले के देख्नुभयो?" तब रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले आफूले देख्नुभएको र घटेको सबै कुरा बताउनुभयो। वर्काले भने: "यो त्यही 'नामूस' (रहस्य बोक्ने फरिश्ता) हुन्, जसलाई अल्लाहले 'मूसा' (मोसेस) माथि अवतरित गर्नुभएको थियो। कति राम्रो हुन्थ्यो, म त्यस समयमा बलियो र युवा भएको भए! मलाई कति रहर छ कि, म (तपाईँको सहायता गर्न) त्यस समयसम्म जीवित रहन पाएको भए जब तपाईँको आफ्नै समुदायले तपाईँलाई यहाँबाट निष्कासित गर्नेछ!" रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले सोध्नुभयो: "के उनीहरूले मलाई साँच्चै निष्कासित गर्नेछन्?" उनले जवाफ दिए: "हो, तपाईँले जस्तो सन्देश लिएर कोही पनि आएको छैन जसलाई शत्रुताको सामना गर्नु नपरेको होस्। यदि मैले त्यो समय पाएँ भने म तपाईँको पूर्ण र शक्तिशाली सहयोग गर्नेछु।" यस भेटघाटको केही समयपछि नै वर्काको मृत्यु भयो र केही अवधिका लागि वह्य आउने क्रम पनि रोकियो।"

أَوَّلُ مَا بُدِئَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنَ الوَحْيِ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ فِي النَّوْمِ، فَكَانَ لاَ يَرَى رُؤْيَا إِلَّا جَاءَتْ مِثْلَ فَلَقِ الصُّبْحِ، ثُمَّ حُبِّبَ إِلَيْهِ الخَلاَءُ، وَكَانَ يَخْلُو بِغَارِ حِرَاءٍ فَيَتَحَنَّثُ فِيهِ -وَهُوَ التَّعَبُّدُ- اللَّيَالِيَ ذَوَاتِ العَدَدِ قَبْلَ أَنْ يَنْزِعَ إِلَى أَهْلِهِ، وَيَتَزَوَّدُ لِذَلِكَ، ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَى خَدِيجَةَ فَيَتَزَوَّدُ لِمِثْلِهَا، حَتَّى جَاءَهُ الحَقُّ وَهُوَ فِي غَارِ حِرَاءٍ، فَجَاءَهُ المَلَكُ فَقَالَ: اقْرَأْ، قَالَ: «مَا أَنَا بِقَارِئٍ» قَالَ: «فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي، فَقَالَ: اقْرَأْ، قُلْتُ: مَا أَنَا بِقَارِئٍ، فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي الثَّانِيَةَ حَتَّى بَلَغَ مِنِّي الجَهْدَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي، فَقَالَ: اقْرَأْ، فَقُلْتُ: مَا أَنَا بِقَارِئٍ، فَأَخَذَنِي فَغَطَّنِي الثَّالِثَةَ ثُمَّ أَرْسَلَنِي، فَقَالَ: {اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الأَكْرَمُ}»، [العلق:1-3] فَرَجَعَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْجُفُ فُؤَادُهُ، فَدَخَلَ عَلَى خَدِيجَةَ بِنْتِ خُوَيْلِدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا، فَقَالَ: «زَمِّلُونِي، زَمِّلُونِي» فَزَمَّلُوهُ حَتَّى ذَهَبَ عَنْهُ الرَّوْعُ، فَقَالَ لِخَدِيجَةَ وَأَخْبَرَهَا الخَبَرَ: «لَقَدْ خَشِيتُ عَلَى نَفْسِي» فَقَالَتْ خَدِيجَةُ: كَلَّا وَاللَّهِ مَا يُخْزِيكَ اللَّهُ أَبَدًا، إِنَّكَ لَتَصِلُ الرَّحِمَ، وَتَحْمِلُ الكَلَّ، وَتَكْسِبُ المَعْدُومَ، وَتَقْرِي الضَّيْفَ، وَتُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الحَقِّ، فَانْطَلَقَتْ بِهِ خَدِيجَةُ حَتَّى أَتَتْ بِهِ وَرَقَةَ بْنَ نَوْفَلِ بْنِ أَسَدِ بْنِ عَبْدِ العُزَّى، ابْنَ عَمِّ خَدِيجَةَ، وَكَانَ امْرَأً تَنَصَّرَ فِي الجَاهِلِيَّةِ، وَكَانَ يَكْتُبُ الكِتَابَ العِبْرَانِيَّ، فَيَكْتُبُ مِنَ الإِنْجِيلِ بِالعِبْرَانِيَّةِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَكْتُبَ، وَكَانَ شَيْخًا كَبِيرًا قَدْ عَمِيَ، فَقَالَتْ لَهُ خَدِيجَةُ: يَا ابْنَ عَمِّ، اسْمَعْ مِنَ ابْنِ أَخِيكَ، فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ: يَا ابْنَ أَخِي، مَاذَا تَرَى؟ فَأَخْبَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَبَرَ مَا رَأَى، فَقَالَ لَهُ وَرَقَةُ: هَذَا النَّامُوسُ الَّذِي نَزَّلَ اللَّهُ عَلَى مُوسَى، يَا لَيْتَنِي فِيهَا جَذَعًا، لَيْتَنِي أَكُونُ حَيًّا إِذْ يُخْرِجُكَ قَوْمُكَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أَوَ مُخْرِجِيَّ هُمْ؟»، قَالَ: نَعَمْ، لَمْ يَأْتِ رَجُلٌ قَطُّ بِمِثْلِ مَا جِئْتَ بِهِ إِلَّا عُودِيَ، وَإِنْ يُدْرِكْنِي يَوْمُكَ أَنْصُرْكَ نَصْرًا مُؤَزَّرًا. ثُمَّ لَمْ يَنْشَبْ وَرَقَةُ أَنْ تُوُفِّيَ، وَفَتَرَ الوَحْيُ.

मुत्तफकुन अलैहि
सही
व्याख्या

उम्मुल मोमिनीन आयशा (रज़ियल्लाहु अन्हा) ले वर्णन गर्नुभएको छ कि अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) माथि वह्यी (ईश्वरीय सन्देश) को सुरुवात निद्रामा देखिने सत्य सपनाहरूबाट भएको थियो। उहाँले जुन सपना देख्नुहुन्थ्यो, त्यो बिहानीको उज्यालो झैं प्रस्ट रूपमा पूरा हुन्थ्यो। त्यसपछि उहाँलाई एकान्त प्रिय लाग्न थाल्यो। उहाँ हिरा गुफामा एकान्त बस्नुहुन्थ्यो र आफ्नो परिवारकहाँ नफर्किई त्यहाँ धेरै रातसम्म उपासना गर्नुहुन्थ्यो। यसका लागि उहाँ आवश्यक खानेकुरा साथमा लिएर जानुहुन्थ्यो। सामल सक्केपछि फेरि उम्मुल मोमिनीन खदिजा (रज़ियल्लाहु अन्हा) कहाँ फर्केर थप केही दिनका लागि खानेकुराको बन्दोबस्त गरी लैजानुहुन्थ्यो। अन्ततः एक दिन उहाँ हिरा गुफामै रहनुभएको बेला उहाँकहाँ सत्य सन्देश आइपुग्यो। फरिश्ता 'जिब्रिल' (अलैहिस्सलाम) आउनुभयो र उहाँलाई भन्नुभयो: पढ्नुहोस्। रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभयो: म पढ्न जान्दिनँ। रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुहुन्छ: त्यसपछि जिब्रिलले मलाई समात्नुभयो र यति जोडले अङ्गालो हाल्नुभयो कि मलाई निकै गाह्रो र असह्य भयो। त्यसपछि उहाँले मलाई छोडिदिनुभयो, र भन्नुभयो: 'पढ्नुहोस्।' मैले भनें: 'म पढ्न जान्दिनँ।' त्यसपछि जिब्रिलले दोस्रो पटक मलाई समात्नुभयो र यति जोडले अङ्गालो हाल्नुभयो कि मलाई निकै गाह्रो र असह्य भयो। त्यसपछि उहाँले मलाई छोडिदिनुभयो, र भन्नुभयो: 'पढ्नुहोस्।' मैले फेरि भनें: 'म पढ्न जान्दिनँ।' त्यसपछि जिब्रिलले तेस्रो पटक मलाई समात्नुभयो र अङ्गालो हाल्नुभयो। त्यसपछि उहाँले मलाई छोडिदिनुभयो र भन्नुभयो: {पढ्नुहोस्! आफ्ना पालनकर्ताको नामबाट, जसले सृष्टि गर्नुभयो। उहाँले मानिसलाई जमेको रगतको ढिक्काबाट सृष्टि गर्नुभयो। पढ्नुहोस्! र तपाईंका पालनकर्ता अत्यन्तै कृपालु हुनुहुन्छ।} [अल-अलक: १-३]। यो घटना पछि रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ती आयतहरू लिएर मुटु डरले काँपिरहेको अवस्थामा फर्कनुभयो। उहाँ आफ्नी पत्नी उम्मुल मोमिनीन खदिजा बिन्त खुवैलिद (रज़ियल्लाहु अन्हा) कहाँ पुगेर भन्नुभयो: मलाई कपडा ओढाइदेऊ, मलाई कपडा ओढाइदेऊ। खदिजाले उहाँलाई कपडा ओढाइदिनु भयो, यहाँसम्म कि उहाँको डर शान्त भयो। त्यसपछि रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले खदिजालाई सारा घटना सुनाउँदै भन्नुभयो: मलाई त आफ्नो ज्यानकै डर लाग्न थाल्यो। यो सुनेर खदिजा (रज़ियल्लाहु अन्हा) ले भन्नुभयो: कदापि होइन! अल्लाहको कसम, अल्लाहले तपाईंलाई कहिल्यै अपमानित वा निराश गर्नुहुनेछैन। तपाईं त नाता-सम्बन्ध जोड्नुहुन्छ, असहाय र कमजोरहरूको बोझ उठाउनुहुन्छ, निर्धन तथा दीनदुःखीलाई सहयोग गर्नुहुन्छ; तपाईंले मानिसहरूलाई ती कुरा दिनुहुन्छ जुन उनीहरूले अरूकहाँ पाउँदैनन्, पाहुनाको सत्कार गर्नुहुन्छ तथा सत्यका कारण आइपर्ने विपत्तिहरूमा मानिसहरूको मद्दत गर्नुहुन्छ। त्यसपछि खदिजा (रज़ियल्लाहु अन्हा) ले उहाँलाई लिएर आफ्ना काकाका छोरा वर्का बिन नौफल बिन असद बिन अब्दुल उज्जाकहाँ गइन्। उनी अज्ञानताको युग (जाहिलिया) का धारणाहरू त्यागेर इसाई बनेका व्यक्ति थिए। उनले हिब्रु भाषामा इन्जिल लेख्ने गर्दथे। उनी निकै वृद्ध भइसकेका थिए र आँखाको दृष्टि गुमाइसकेका थिए। खदिजाले उहाँसँग भनिन्: हे काकाका छोरा! आफ्ना भतिजाको कुरा सुन्नुहोस्। वर्काले सोध्नुभयो: हे मेरो भाइको छोरा, तपाईँले के देख्नुभयो? तब रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले आफूले देखेको र घटेको सम्पूर्ण कुरा सुनाउनुभयो। यो सुनेर वर्काले भन्नुभयो: यो त तिनै जिब्रिल हुन् जसलाई अल्लाहले सन्देशवाहक मुसा (अलैहिस्सलाम) कहाँ पठाउनुभएको थियो। म त्यस बेला एक बलियो युवक भएको भए कति राम्रो हुन्थ्यो! जब तिम्रो आफ्नै समुदायले तिमीलाई यहाँबाट निकाला गर्नेछ, म त्यस बेला जीवित भइदिए कति बेस हुन्थ्यो! रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले आश्चर्य मान्दै सोध्नुभयो: के उनीहरूले साँच्चै मलाई निकाला गर्नेछन्? वर्काले भन्नुभयो: हो, तिमीले ल्याए जस्तो सन्देश लिएर आउने कुनै पनि यस्तो व्यक्ति छैन, जसको विरोध नभएको होस् र उसलाई नसताइएको होस्। यदि म त्यो समयसम्म जीवित रहेँ भने, तिमीलाई पूर्ण र सशक्त समर्थन दिनेछु। तर त्यसको केही समयपछि नै वर्काको मृत्यु भयो र केही समयका लागि 'वह्यी' आउने क्रम पनि रोकियो।

हदीसका केही फाइदाहरू

यसमा नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) माथि वह्य (ईश्वरीय प्रकाशना) को प्रारम्भ र उहाँमाथि दिव्य सन्देश अवतरण बारे वर्णन गरिएको छ।

नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) को सपना वही (ईश्वरीय सन्देश) का प्रकारहरू मध्ये एक हो।

सामल साथमा लिनुको वैधता र यसो गर्नु अल्लाहमाथिको भरोसा (तवक्कुल) को विरुद्ध नहुनुको प्रमाण यो हो कि अल्लाहमाथि भरोसा गर्नेहरूका अगुवा नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) स्वयंले पनि सामल साथमा लिनुभएको थियो।

यो महान् अल्लाहको असीम कृपा हो कि उहाँले मानवजातिलाई अज्ञात कुराहरूको ज्ञान प्रदान गर्नुभयो र अज्ञानताको घोर अन्धकारबाट निकालेर ज्ञानको उज्यालोमा ल्याउनुभयो।

यसमा लेखन-विद्याको महत्त्व र श्रेष्ठतालाई वर्णन गरिएको छ; किनकि यसमा अनगिन्ती महान् फाइदाहरू छन्। यसैको माध्यमबाट ज्ञान-विज्ञान लिपिबद्ध गरियो, तत्त्वज्ञानलाई सुरक्षित राखियो, प्राचीन इतिहास सँगालियो, अल्लाहद्वारा अवतरित पवित्र ग्रन्थहरूको संरक्षण भयो र धार्मिक तथा सांसारिक मामिलाहरू सुव्यवस्थित भए।

कुरआनमा सर्वप्रथम अवतरित भएको आयत यो हो: {اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ} "आफ्नो पालनकर्ताको नाम लिएर पढ, जसले सृष्टि गर्नुभयो।" [अल-अलक: १] ।

उत्तम आचरण तथा सद्गुणहरू खराब अन्त्य र विभिन्न प्रकारका विपत्तिहरूबाट सुरक्षित रहने माध्यम हुन्। त्यसैले, जसमा भलाइका गुणहरू बढी हुन्छन्, उसको परिणाम पनि उत्तम हुनेछ; साथै, उसको धार्मिक तथा सांसारिक दुवै जीवनको सुरक्षाको आशा गर्न सकिन्छ।

कुनै जायज हित वा सकारात्मक उद्देश्यका लागि कुनै व्यक्तिको उसको प्रत्यक्ष उपस्थितिमा (मुखैसामु) प्रशंसा गर्न सकिन्छ।

भयभीत एवं विचलित व्यक्तिलाई सान्त्वना दिनुपर्दछ, सुसमाचार सुनाएर उसको मनोबल बढाउनुपर्दछ, तथा उसका निम्ति सुरक्षा र शान्तिका उपायहरू स्पष्ट पारिदिनुपर्दछ।

यसमा खदिजा (रजिअल्लाहु अन्हा) को व्यक्तित्वको पूर्णता, विचारको परिपक्वता, आत्मबल तथा गहन बुद्धिमत्ता र समझको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण एवं अकाट्य दलील पाइन्छ। किनभने उहाँले नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) को प्रशंसा गर्दा उच्च नैतिक गुणहरू तथा तिनका मूल आधारहरूलाई अत्यन्तै सुन्दर ढङ्गले समेटेर प्रस्तुत गर्नुभएको छ। उपकार तथा परोपकार या त आफन्तहरूप्रति गरिन्छ वा अपरिचितहरूप्रति; या त शारीरिक रूपमा गरिन्छ वा आर्थिक रूपमा; या त आफ्नो काम आफैँ गर्न सक्ने व्यक्तिप्रति गरिन्छ वा अरूको सहयोगमा निर्भर रहने व्यक्तिप्रति। खदिजा (रजिअल्लाहु अन्हा) ले विस्तृत व्याख्याको आवश्यकता भएको उपयुक्त सन्दर्भमा यस विषयलाई विस्तारपूर्वक प्रस्तुत गर्नुभएको छ।

यदि कसैलाई कुनै समस्या आइपर्छ भने, उसले यस्तो योग्य व्यक्तिसँग परामर्श लिनु राम्रो हुन्छ, जसको सल्लाह र सही विवेकमाथि उसलाई विश्वास छ।

श्रोतहरू

सही बुखारी (1/ 7) (3).

सही मुस्लिम (1/ 139) (160).

थप (3)

النهاية في غريب الحديث و الأثر (673) (175) (349) (402) (383) (811) (942) (143).

إرشاد الساري لشرح صحيح البخاري (1/ 61).

البحر المحيط الثجاج في شرح صحيح الإمام مسلم بن الحجاج (4/ 403).