د قربانۍ او ذبح کولو د احکامو کتاب لنډیز
د عالیقدر شیخ؛ علامه الله دې هغه، د هغه مور او پلار او ټولو مسلمانانو ته بخښنه وکړي. بسم الله الرحمن الرحيم مقدمه إن الحمد لله، نحمده، ونستعينه، ونستغفره، ونتوب إليه، ونعوذ بالله من شرور أنفسنا ومن سيئات أعمالنا، من يهده الله فلا مضل له، ومن يضلل فلا هادي له، وأشهد أن لا إله إلا الله، وحده لا شريك له، وأشهد أن محمدًا عبده ورسوله، صلى الله عليه وعلى آله وأصحابه ومن تبعهم بإحسان، وسلم تسليمًا كثيرًا.
These files are generated automatically from the book's text; their layout may differ from the printed edition.
د قربانۍ او ذبح کولو د احکامو کتاب لنډیز
د عالیقدر شیخ؛ علامه محمّد بن صالحٍ العثيمين په قلم
الله دې هغه، د هغه مور او پلار او ټولو مسلمانانو ته بخښنه وکړي.
بسم الله الرحمن الرحيم
مقدمه
إن الحمد لله، نحمده، ونستعينه، ونستغفره، ونتوب إليه، ونعوذ بالله من شرور أنفسنا ومن سيئات أعمالنا، من يهده الله فلا مضل له، ومن يضلل فلا هادي له، وأشهد أن لا إله إلا الله، وحده لا شريك له، وأشهد أن محمدًا عبده ورسوله، صلى الله عليه وعلى آله وأصحابه ومن تبعهم بإحسان، وسلم تسليمًا كثيرًا.
اما بعد، ما د قربانۍ او ذبح کولو د احکامو په اړه یو کتاب [1] لیکلی و، چې اوږد او (93) مخونه یې درلود، او په هغه کې ما ځینې اختلافات او بحثونه ذکر کړي و چې د لوستونکي ډېر وخت ونیسي، نو ما پرېکړه وکړه چې د دې کتاب لنډیز ولیکم، او هغه څه چې اړین نه و حذف، او هغه څه چې اړین و اضافه یې کړم. [1] دا کتاب مې د رجب مياشت په ۱۳۹۶ هجري کال کې ليکلی و.
او زه له الله تعالې څخه غواړم چې زموږ دا ټول عمل د الله تعالی لپاره خالص، او د خپل شريعت لپاره ښه توضيح ورکوونکی، او زموږ او د مسلمانانو لپاره ګټور وګرځوي؛ بېشکه چې هغه ډېر کریم او سخي ذات دی.
او دا لنډيز لاندې فصلونو ته شاملېږي:
لومړی فصل: د قربانۍ تعريف او حکم.
دويم فصل: د قربانۍ شرطونه.
درېم فصل: د قربانۍ ښه جنس او صفت، او هغه څه چې هغې کې مکروه دي.
څلورم فصل: هغه کسان چې قرباني ورته کافي ده.
پنځم فصل: د قربانۍ لپاره څه څیزونه اړین دي او د هغې احکام.
شپږم فصل: د قربانۍ هغه برخه چې خوړل کيږي او وېشل کيږي.
اووم فصل: څوک چې غواړي قرباني وکړي، له دغو شیانو څخه باید ډډه وکړي.
اتم فصل: ذبح کول او د هغې شرطونه.
نهم فصل: د ذبح کولو آداب.
لسم فصل: د ذبح کولو مکروهات.
لیکوال
لومړی فصل
د قربانۍ تعريف او حکم
قرباني: د لوی اختر په ورځو کې د هغه څاوري ذبحه کول، چې موخه یې الله تعالی ته تقرب او نېږدېوالی وي.
دا د اسلام له مشروع شعائرو څخه ده، چې د الله تعالې د کتاب، د رسول الله (صلی الله عليه وسلم) د سنت او د مسلمانانو په اجماع سره ثابته ده.
الله تعالی فرمایلي دي: ژباړه: (نو ته د خپل رب لپاره لمونځ كوه او قرباني كوه). [الكوثر: 2]، او الله - تعالی - فرمایلي دي: ژباړه: (ته ووایه: بېشكه زما لمونځ او زما قرباني او زما ژوند او زما مرګ خاص د الله رب العالمین لپاره دي، د هغه هېڅ شریک نشته او ما ته د همدې (توحید) حكم شوى دى او زه تر ټولو مسلمانانو اول یم). [الأنعام: 162-163]، النُّسُكُ: ذبح کول. سعيد بن جبير ویلي دي[2]، او ويل شوي دي چې: ټولو عبادتونو ته شاملېږي، په شمول د ذبح کول. او دا جامع معنا ده، الله تعالی فرمايي: ژباړه: (او د هر امت لپاره مونږ یوه قرباني مقرر كړې ده، د دې لپاره چې دوى د الله نوم یاد كړي په هغو شیانو چې دوى ته هغه (الله) وركړي دي، چې څاروي دي، نو ستاسو حق معبود یو معبود دى، نو تاسو خاص هغه ته غاړه كېږدئ او عاجزي كوونكو ته زېرى وركړه). [الحج: 34]. [2] عبد الرزاق په «التفسير» (1/ 223)، او ابن جرير په «التفسير» (10/ 47) کې نقل کړي دي.
او په "صحیح البخاري او مسلم" کې له انس بن مالک رضی الله عنه څخه روایت دی چې وایي: «رسول الله صلی الله علیه وسلم دوه سپین ښکرور پسونه قرباني کړل، په خپل لاس یې حلال کړل، بسم الله او الله اکبر یې پرې وویل، او خپله پښه یې د هغوی دواړو په ورمېږونو کېښودله» [3]. [3] بخاري په كتاب الأضاحي، باب التكبير عند الذبح، شمېره (5565)، او مسلم په كتاب الأضاحي، باب استحباب استحسان الضحية، شمېره (1966) کې نقل کړي دي.
له عبد الله بن عمر رضي الله عنهما څخه روایت دی وایي چې: «رسول الله صلی الله علیه وسلم لس کاله په مدینه کې پاتې شو، هر کال یې قرباني کوله». احمد او ترمذي روایت کړی دی، او ویلي یې دي چې: حديث حسن دی[4]. [4] ترمذي په كتاب الأضاحي، باب الدليل على أن الأضحية سنة، شمېره (1507)، او احمد (2/ 38) کې نقل کړی دی.
د عقبه بن عامر رضي الله عنه په روایت چې رسول الله صلی الله علیه وسلم د قربانۍ څاروي په خپلو ملګرو ووېشل او عقبه ته جَذَعَة (هغه چې شپږ میاشتي یې بشپړې کړي وي) په برخه شوه، هغه وويل: يا رسول الله! ما ته جَذَعَة په برخه شوه. هغه وفرمایل: «قرباني یې کړه» بخاري او مسلم روایت کړی دی[5]. [5] بخاري په كتاب الأضاحي، باب قسمة الإمام الأضاحي بين الناس، شمېره (5547)، او مسلم په كتاب الأضاحي، باب سن الأضحية، شمېره (1965) کې نقل کړي دي.
او له براء بن عازب رضي الله عنه څخه روايت دی چې نبي صلی الله عليه وسلم وفرمايل: «... او څوک چې د لمانځه وروسته ذبح وکړي، هغه خپله قرباني بشپړه کړې او د مسلمانانو سنت یې تعقیب کړی دی». بخاري او مسلم روایت کړی دی[6]. [6] بخاري په كتاب الأضاحي، باب سنة الأضحية، شمېره (5546)، او مسلم په كتاب الأضاحي، باب وقتها، شمېره (1961) کې روایت کړی دی.
رسول الله صلى الله عليه وسلم قرباني كړې وه، او د هغه صحابه رضي الله عنهم هم قربانۍ کړې وې، او رسول الله صلى الله عليه وسلم خبر ورکړی چې قرباني د مسلمانانو سنت (یعنې د دوی دودیز عمل) دی. له همدې کبله مسلمانانو په دې اجماع کړی چې قرباني د شرع له مخې یو مشروع عمل دی؛ لکه څرنګه چې ګڼو علماءو نقل کړي دي.
د علماءو ترمنځ په دې کې اختلاف دی چې آيا قرباني یو موکد سنت دی، او یا داسې واجب دی چې پرېښودل یې ګناه ده؟ د علماءو اکثریت په دې نظر دی چې قرباني موکد سنت دی، او دا د امام شافعي، امام مالک او د امام احمد مشهور مذهب دی [۷]. [۷] الشرح الصغير للدردير (2/ 137)، نهاية المحتاج (۸/ ۲)، الإنصاف (۹/ ۴۱۹).
خو نور علماء د قربانۍ وجوب باندې ټینګار کوي، او دا د امام ابو حنيفه مذهب دی، او د امام احمد له دوه روایتونو څخه یو هم همداسې دی [۸]، شیخ الاسلام ابن تيمیه هم همدا نظر غوره بولي او وايي چې: دا د امام مالک په مذهب کې یو له دوو اقوالو څخه دی، او یا دا د مالکي مذهب ظاهر دی[۹]. [۸] الدر المختار (۵/ ۱۹۹)، الإنصاف (۹/ ۴۱۹). [۹] د دواړو ډلو څرګندونې او مناقشه په اصل کې مطالعه کړه، ص(۷-۱۵). [لیکوال] او د ابن تيمية رحمه الله قول په «مجموع الفتاوى» (۲۳/ ۱۶۲-۱۶۳) کې مطالعه کړه.
د قربانۍ حلالول د هغې د قیمت د صدقې کولو څخه غوره دي، ځکه چې دا د رسول الله صلى الله عليه وسلم او د مسلمانانو عمل دی. همدارنګه، قرباني د الله تعالی یو له شعائرو (نښانو) څخه ده، که خلک د قربانۍ پرځای خیراتونو ته مخه کړي، نو دا شعیره (دیني نښه) به معطل شي، که خیرات د قربانۍ په پرتله غوره وای، نو رسول الله صلى الله عليه وسلم به خپله امت ته د قول او فعل له لارې روښانه کړی وای؛ ځکه چې هغه د امت لپاره د خیر په بیانولو کې غفلت نه دی کړی، که حتی خیرات د قربانۍ سره برابر هم وای، نو بیا به يې هم بیان کړی وای، ځکه چې خیرات د قربانۍ په پرتله اسانه کار دی، او رسول الله صلى الله عليه وسلم داسې نه دي کړي چې خپل امت ته یې د اسانه لارې ښودل پرېښودي وي په داسې حال کې چې ستونزمن کار سره برابر وي.
د رسول الله صلى الله عليه وسلم په زمانه کې خلک قحطۍ سره مخ شول، نو هغه صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «چا چې قرباني کړی وي، نو د دریمې ورځې وروسته دې په کور کې هیڅ شی پاتې نه شي». کله چې بل کال راغی، خلکو وپوښتل: «اې رسول الله! ایا موږ د تیر کال په شان عمل وکړو؟» نو رسول الله صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «ویې خورئ، نورو ته یې هم ورکړئ، او ذخیره یې کړئ؛ ځکه تېر کال خلک په سختۍ کې وو، نو ما غوښتل چې تاسو ورسره په دې کې مرسته وکړئ». متفق عليه[۱۰]. [۱۰] بخاري په كتاب الأضاحي، باب ما يُؤكل من لحوم الأضاحي، شمېره (۵۵۶۹)، او مسلم په كتاب الأضاحي، باب بيان ما كان من النهي عن أكل لحوم الأضاحي بعد ثلاث، شمېره (۱۹۷۴) کې نقل کړي دي.
ابن القیم رحمه الله وایي: د قربانۍ په ځای کې ذبح کول د هغې د قېمت صدقه کولو څخه غوره دي. او وایي: همدا لامل دی چې که چېرته یو سړی د متعې او قران د دم د قیمت څخه ډېر زیات خیرات هم وکړي، بیا هم د ذبحې ځای نه نیسي، همدارنګه قرباني هم همداسې ده. وینا یې پای ته ورسېده[۱۱]. [۱۱] تحفة المودود بأحكام المولود، مخ (۱۱۲) ت. الهلالي.
* * *
فصل
قرباني په اصل کې د ژونديو لپاره مشروع ده، ځکه چې رسول الله صلى الله عليه وسلم او صحابه (رضي الله عنهم) به د خپلو ځانونو او د کورنیو لپاره قربانۍ کولې، خو ځینې عوام وګړي دا ګمان کوي چې قرباني یوازې د مړو لپاره ده، چې د دې لپاره هېڅ اصل نشته.
د مړو لپاره قرباني کول درې ډوله دي:
لومړی: دا چې د ژوندیو سره د هغوی لپاره هم قرباني وکړي، لکه: یو سړی د خپل ځان او د خپل کورنۍ له خوا قرباني وکړي، او په نیت کې ژوندي او مړي شامل کړي، او د دې اصل دا دی چې: رسول الله صلى الله عليه وسلم د خپل ځان او د کورنۍ لپاره قرباني کوله، [۱۲] چې په دوی کې هغه کسان هم وو چې مخکې مړه شوي وو. [۱۲] مسلم په كتاب الأضاحي، باب استحباب استحسان الضحية، شمېره (۱۹۶۷) د عائشة رضي الله عنها له حدیث څخه نقل کړی دی.
دویم: د مړو د وصیت په اساس، که مړي د قربانۍ وصیت کړی وي، نو د هغه د وصیت د اجرا کولو په توګه قرباني کول شرعاً صحیح دي: او د دې اصل د الله تعالی په دې قول کې دی: ژباړه: (نو چا چې دا (وصیت) له اورېدلو نه پس بدل كړ، نو یقینًا همدا خبره ده چې د دې (بدلولو) ګناه پر هغو كسانو ده چې دا (وصیت) بدلوي، یقینًا الله ښه اورېدونكى، ښه عالم دى. [البقرة: ۱۸۱].
دریم: د مړو له خوا د صدقې په توګه له ژوندیو څخه په جلا ډول قرباني وکړي، نو دا هم جایز ده، د حنابله فقهاوو په نص سره، د دې قربانۍ ثواب مړي ته رسيږي او هغه ته فاېده رسوي؛ ځکه چې دا د هغه لپاره د خیرات په څېر ده[۱۳]. [۱۳] الإنصاف مع المقنع والشرح الكبير (۶/ ۲۶۱).
خو موږ په دې نظر نه یو چې د مړو لپاره په ځانګړي ډول قرباني کول له سنت سره مطابقت لري، ځکه رسول الله صلى الله عليه وسلم له خپلو مړو څخه د چا لپاره هم په ځانګړي ډول قرباني نه ده کړې، هغه صلى الله عليه وسلم خپل تره حمزه رضي الله عنه لپاره قرباني نه ده کړې، حال دا چې حمزه د هغه له عزیزو خپلوانو څخه و؛ او نه هغه په خپل ژوند کې مړه شوو اولادونو لپاره قرباني وکړه (چې درې واده شوې لوڼې او درې کوچني زامن وو)، او نه یې له خپلې ډېرې ګرانې ښځې خديجې رضي الله عنها لپاره قرباني کړې ده، همدارنګه، د هغه په زمانه کې د صحابه رضي الله عنهم څخه دا نه دي روایت شوي چې چا دې د خپلو مړو له خوا قرباني کړې وي.
همدا راز، موږ دا هم یوه تېروتنه ګڼو چې ځینې خلک یې کوي: کله چې یو څوک مړ شي، نو د هغه په لومړي کال کې هغه ته قرباني کوي چې «د حفرې قرباني (د قبر قرباني) په نوم یادېږي»، او په دې عقیده دي چې د دې قربانۍ په ثواب کې بل څوک ورسره شریک کېدای هم نشي، یا دا چې دوی یوازې د مړو لپاره د تبرع او د وصیت پر بنسټ قرباني کوي، خو د ځان او کورنۍ لپاره قرباني نه کوي، که دوی پوهېدل چې یو سړی کله له خپل مال څخه د ځان او کورنۍ لپاره قرباني کوي، نو دا د هغه د ژونديو او مړو ټولو کورنیو غړو ته رسېږي، نو هېڅکله به یې د هغه څخه داسې ناسم عمل ته مخه نه کوله.
* * *
دویم فصل
د قربانۍ شرطونه
په قربانۍ کې شپږ شرطونه دي:
یو له هغو څخه: دا چې دا د څارویو څخه وي، او هغه: اوښان، غواګانې، او پسونه - مېږې او وزې - دي؛ لکه څنګه چې الله تعالی فرمایي: ژباړه: (او هر امت لپاره موږ يوه قرباني (يا د عبادت يوه طريقه) ټاكلې ده تر څو په هغو څارويو باندې د الله نوم واخلي چې ور په برخه كړي يې دي). [الحج: ۳۴]، څاروي عبارت دي له: اوښان، غواګانې او پسونه. دا هغه څه دي چې د عربو په منځ کې مشهور دي، او دا د الحسن، قتاده او نورو لخوا ویل شوي دي [۱۴]. [۱۴] طبري په «التفسير» (۸/ ۱۲) کې نقل کړی دی.
دویم شرط: دا چې هغه عمر ته ورسیږي چې د شریعت لخوا ټاکل شوی دی، يعنې د پسونو څخه جذعه او د نورو څارویو څخه دوه کلن (ثنيه) وي؛ د رسول الله صلی الله علیه وسلم د دې قول پر اساس: ژباړه: «تاسو مه قرباني کوئ مګر مسنه، یا دا چې تاسو لپاره سخت وي، نو د پسونو څخه جذعه ذبحه کړئ» مسلم روایت کړی دی [۱۵]. [۱۵] مسلم په كتاب الأضاحي، باب سن الأضحية، شمېره (۱۹۶۳) د جابر رضي الله عنه د حدیث څخه نقل کړی دی.
مسنه: هغه ده چې د ثنيه يا د هغې نه پورته عمر لري. او جذعه: هغه ده چې تر ثنيه لږ عمر لري. او ثنیه په اوښانو کې: هغه ده چې پنځه کاله یې تېر کړي وي. او د غواګانو ثنيه هغه ده چې دوه کاله یې تېر کړي وي. او د پسونو ثنيه هغه ده چې يو کال یې تېرې کړي وي. او جذع: هغه دی چې نیم کال یې تېر کړي وي. نو د اوښانو، غواګانو او وزو قرباني کول چې عمر یې له دوو کلونو څخه کم وي، او همدارنګه د نیم کال څخه کم پسونه قرباني کول صحیح نه دي.
دریم شرط: دا چې څاروی د هغو عیبونو څخه خالي وي چې د قرباني کولو لپاره کافي نه وي، او دا عیبونه څلور دي:
۱- ښکاره ړوندوالی: هغه چې سترګې یې ډوبې شوې وي، یا بهر راوتلې وي لکه د تڼۍ په څېر، یا داسې سپينې شوې وي چې په واضح ډول ړوندوالی یې ښکاره وي.
۲- ښکاره ناروغي: هغه ناروغي چې نښې یې په څاروي کې ښکاره وي، لکه تبه چې د څرېدلو څخه یې مخنيوی کوي، او وښو ته یې اشتها نه وي، یا ښکاره خارښ چې غوښه یې خرابوي یا یې روغتیا اغېزمنوي، یا ژور زخم چې روغتیا یې اغیزمنوي، او داسې نور.
۳- ښکاره ګوډوالی، چې څاروی د دې نه منع کوي چې د یو روغ څاروي په څیر مزل وکړي.
۴- هغه کمزوري چې دماغ له منځه وړي.
د رسول الله صلی الله علیه وسلم د دې وینا له مخې، کله چې له هغه څخه وپوښتل شول: په قربانۍ کې له څه شي څخه باید ډډه وشي؟ هغه په لاس اشاره وکړه او ويې فرمايل: «هغه څلور شیان دي: ګوډ چې ګوډوالی یې څرګند وي، ړوند چې ړوندوالی یې څرګند وي، ناروغ چې ناروغي یې څرګنده وي، او هغه ډنګر چې کمزوری وي چې د هډوکو ماغزه یې له لاسه ورکړي وي». مالک په «الموطإ» کې د براء بن عازب له حدیث څخه روایت کړی دی[۱۶]. [۱۶] مالک په كتاب الضحايا، باب ما ينهى عنه من الضحايا، شمېره (۱۳۸۷) کې روایت کړی دی.
په "السنن" کې په یوه روایت کې له (براء بن عازب رضي الله عنه) څخه روایت دی فرمايي چې: رسول الله صلی الله علیه وسلم زموږ په منځ کې ودرېد نو ویې فرمایل: «په قربانۍ کې څلور شیان جواز نه لري ...» او دې ته ورته یې ذکر کړو [۱۷]. [۱۷] ابو داود په دې لفظ سره په كتاب الضحايا، باب ما يكره من الضحايا، شمېره (۲۸۰۲)، او نسائي په كتاب الضحايا، باب العرجاء، شمېره (۴۳۷۵)، او ابن ماجه په كتاب الأضاحي، باب ما يكره أن يضحى به، شمېره (۳۱۴۴)، او احمد په (۴/ ۳۰۰) کې نقل کړي دي.
دا څلور عیبونه د قربانۍ د صحیح کېدلو مخه نیسي ځکه چې هغه عیب لري، او په دې کې هغه عېبونه هم شامل دي چې د دوی په شان وي او یا د دوی څخه هم سخت وي، نو قرباني د لاندې څیزونو له امله نه صحيح کېږي:
۱- په بشپړ ډول ړوند څاروی چې په سترګو نه ویني.
۲- هغه څاروی چې له حد څخه یې ډېر خواړه خوړلي وي، تر هغه چې له معدې څخه یې ګاز او خوشایي خارج شوي نه وي او خطر یې له منځه تلی وي.
۳- هغه څاوری چې زېږون ورته ستونزمن وي تر هغه چې خطر یې له منځه نه وي تللی.
۴- هغه څاروی چې د مرګ په حالت کې وي لکه ساه بندېدل، د لوړ ځای څخه لوېدل، او یا داسې نورو څیزونو باندې اخته وي، تر هغه چې خطر یې له منځه نه وي تللی.
۵- معلول او ناتوان څاروی، کوم چې د معلولیت له امله د تګ توان نلري.
۶- هغه څاروی چې یو لاس یا پښه یې پرې شوې وي.
که دا شپږ عیبونه د پورتني څلورو عیبونو سره جمع کړې، نو په ټوله کې د قربانۍ لپاره ناجایزه څاروي لسو ته رسېږي: دا شپږ، او هغه څلور چې مخکې ذکر شول.
څلورم شرط: دا چې د قربانۍ څاروی د قرباني کوونکي ملکیت وي، یا د شریعت او یا د مالک له خوا اجازه ورکړل شوې وي؛ نو قرباني په هغه څه باندې نه صحیح کېږي چې ملکیت یې نه لري، لکه غصب شوې، غلا شوې، یا په ناحقه دعوی اخستل شوي څاروي او داسې نورو باندې قرباني صحیح نه ده؛ ځکه چې الله تعالی ته نیږدېوالی د هغه په نافرمانۍ کې صحیح نه دی.
د يتيم ولي د هغه له مال څخه قرباني کولی شي، که د هغه عادت وي، او که قرباني ونه کړي نو زړه به یې مات شي، همدارنګه د وکیل قرباني د موکل له مال څخه د هغه په اجازه صحیح ده.
پنځم شرط: په قربانۍ باندې د بل چا حق تړلی نه وي، نو د ګرو شوې حیوان (مرهون) قرباني صحیحه نه ده [۱۸] . [۱۸] دا پنځه شرطونه د قربانۍ او په هر شرعي ذبحه لکه د تمتع، قران، او عقیقې هدي کې لازمي دي.
شپږم شرط: قرباني باېد په شرعي ټاکل شوې وخت کې تر سره شي، چې د نحر په ورځ د اختر له لمانځه وروسته تر ديارلسم د ذو الحجې د ماښام د لمر له غروب پورې دی، نو په دې سره د ذبحې ورځې څلور دي: یوه ورځ د اختر لمونځ وروسته، او درې ورځې د هغې څخه وروسته.
که چېرې څوک د اختر لمونځ تر خلاصېدو مخکې يا د ديارلسمې ورځې د ماښام د لمر له غروب وروسته ذبح وکړي، نو د هغه قرباني صحیحه نه ده؛ د بخاري په روايت د براء بن عازب رضي الله عنه څخه، چې نبي کريم صلى الله عليه وسلم وفرمايل: «څوک چې د لمانځه څخه مخکې ذبح وکړي؛ دا هغه غوښه ده چې هغه خپلې کورنۍ ته وړاندې کړی، او د قربانۍ څخه نه شمېرل کېږي» [۱۹]. [۱۹] بخاري په كتاب الأضاحي، باب سنة الأضحية، شمېره (۵۵۴۵)، او مسلم په كتاب الأضاحي، باب وقتها، شمېره (۱۹۶۱/۷) کې نقل کړي دي.
همدارنګه، د جندب بن سفيان البجلي رضي الله عنه څخه روايت دی، چې ويلي یې دي: زه شاهد وم چې رسول الله صلى الله عليه وسلم وفرمايل: «چا چې د اختر له لمانځه څخه مخکې قرباني وکړه، نو باېد د هغې په ځای بله قرباني وکړي»[۲۰]. [۲۰] بخاري په كتاب الأضاحي، باب من ذبح قبل الصلاة أعاد، شمېره (۵۵۶۲)، او مسلم په كتاب الأضاحي، باب وقتها، شمېره (۱۹۶۰) کې روایت کړي دي.
او د نبیشه الهذلي رضي الله عنه څخه روايت دی، چې رسول الله صلى الله عليه وسلم وفرمايل: «د تشريق ورځې د خوړلو، څښلو، او د الله عزوجل د ذکر ورځې دي» مسلم روایت کړی[۲۱]. [۲۱] مسلم په كتاب الصيام، باب تحريم صوم أيام التشريق، شمېره (۱۱۴۱) کې نقل کړی.
خو کچېرته ورته څه عذر پیښ شو او د ایام التشریق څخه یې وروسته کړه، لکه: د قربانۍ څاروی د هغه له غفلت پرته وتښتي، او وخت تېر شوی وي او وروسته وموندل شي، يا وکیل ذبح هېر کړي ترڅو د ذبحې وخت تېر شي، نو د عذر له امله د وخت له تېرېدو وروسته ذبح کولی شي؛ دا د هغه چا قیاس سره برابر ده چې لمونځ ترې هیر شوی وي او یا ور څخه ویده پاتي شوی وي؛ نو هغه وخت یې کوي چې کله راویښ شي او یا یې په یاد راشي.
قرباني په شپه او ورځ دواړو وختونو کې کېدای شي، خو په ورځ کې ذبح غوره ده، او د اختر په ورځ د دوو خطبو نه وروسته ذبح ډېره غوره ده، او هره ورځ د هغې وروستنۍ ورځې نه غوره ده؛ ځکه چې د خير په کار کې مخکې والی ترسره کېږي.
* * *
دریم فصل
د قربانۍ ډول او صفت کې غوره او مکروه
په قربانۍ کې غوره د ډول (جنس) له لحاظه: اوښ، بیا غوا که چېرې یوه له دوی بشپړه قرباني شي، بیا پسه، بیا وزې، بیا د اوښ اوومه برخه او بیا د غوا اوومه برخه.
افضل (غوره) قرباني د صفت له لحاظه: ډېر غټ او غوښن، بشپړ جسم او ښکلې بڼه لرونکی، ښکلي منظر لرونکی.
په صحيح بخاري کې د انس بن مالک رضي الله عنه څخه روايت دی چې نبي کريم صلى الله عليه وسلم به: «په دوو سپینو او ښکرورو پسونو قرباني کوله»[۲۲]. كبش: هغه پسه دی چې غټ او قوي وي. املح: کوم چې سپين رنګ سره یې تور رنګ ګډ وي، نو دا په تور کې سپین دی. [۲۲] بخاري په كتاب الأضاحي، باب وضع القدم على صفح الذبيحة، شمېره (۵۵۶۴)، او مسلم په كتاب الأضاحي، باب استحباب استحسان الضحية، شمېره (۱۹۶۶) کې نقل کړي دي.
د ابو سعيد خدري رضي الله عنه څخه روايت دی چې وایي: «رسول الله صلى الله عليه وسلم یو قوي، ښکرور غټ نر پسه، چې توره خوله، تورې سترګې او تورې پښې یې درلودې قرباني کړ» څلور واړو نقل کړی دی، او ترمذي ویلي: حسن صحيح ده[۲۳]. فحیل: نر څاروی ته ویل کېږي. او د «يَأْكُلُ فِي سَوَادٍ» إلى آخره معنا داده چې: د خولې او سترګو او د اړخونو وېښتان یې تور وې. [۲۳] ابو داود په كتاب الضحايا، باب ما يستحب من الضحايا، شمېره (۲۷۹۶)، او ترمذي په كتاب الأضاحي، باب ما يستحب من الأضاحي، شمېره (۱۴۹۶)، او نسائي په كتاب الضحايا، باب الكبش، شمېره (۴۳۹۵)، او ابن ماجه په كتاب الأضاحي، باب ما يستحب من الأضاحي، شمېره (۳۱۲۸) کې نقل کړی دی.
د ابو رافع رضي الله عنه د نبي صلی الله علیه وسلم مولی څخه روايت دی چې وایي: «کله به چې رسول الله صلی الله علیه وسلم قرباني کوله، نو دوه چاق پسونه به یې اخیستل». او په بل لفظ کې دي: «خصي شوي». احمد روایت کړی[۲۴]. السمین: ډېر غوړ او غوښه لرونکی. موجوء: هغه حیوان دی چې خصي شوی وي، چې د غوښې په ښه والي کې له فحل (نر څاروی) څخه غوره دی، او فحل د بدن په بشپړتیا کې ښه دی. [۲۴] امام احمد په «المسند» (۶/ ۳۹۱) کې نقل کړی. او د «موجوأين» لفظ ابن ماجه په كتاب الأضاحي، باب أضاحي رسول الله صلى الله عليه وسلم، شمېره (۳۱۲۲)، او احمد (۶/ ۲۲۰) کې نقل کړی دی، پرته د ابو رافع رضي الله عنه له حدیث څخه.
او په قربانۍ کې د جنس او صفت له لحاظه دا غوره ده.
د قربانۍ مکروه څیزونه:
۱. العَضْبَاءُ: هغه حیوان چې نیمه یا ډېره برخه د غوږ یا پوزه یې پرې شوې وي.
۲. المُقَابَلة -د (ب) توري په فتحې سره-: هغه څاوری چې په پلنو یې غوږ پرې شوی وي.
۳. المُدَابَرة -د (ب) توري په فتحې سره-: هغه څاروی چې په پلنو یې له شا څخه غوږ پرې شوی وي.
۴. الشَّرْقَاءُ: هغه څاروی چې غوږ یې په اوږدوالي پرې شوی وي.
۵. الخَرْقَاءُ: هغه څاروی چې غوږ یې سوری شوی وي.
۶. المُصْفَرَّة - د (م) توري په ضمې، او د (ص) توري په سکون، او د (ف) او (ر) تورو په فتحې سره-: هغه څاروی دی چې غوږ یې ترې ډېرې برخې پرې شوې وي، تر هغه چې د غوږ پرده یې ښکاره شي. او ویل شوي: هغه څاروی چې کمزوری وي چې تر هغه حده پورې نه وي رسېدلی چې دماغ له لاسه ورکړي.
۷. المُسْتَأْصَلَةُ – د (ص) توري په فتحې سره: هغه څاروی چې ټول ښکر یې پرې شوی وي.
۸. البَخْقَاء: هغه څاوری چې ړوند وي، چې نظر یې کار نه کوي، خو سترګه یې روغه وي.
۹- المُشَيَّعَة - د مشدد (ی) توري سره-: دا هغه څاروی دی چې د خپلې کمزورۍ له امله پسونو پسې نشي تللی مګر دا چې څوک یې ورپسې راکش کړي، نو ويې شړي تر څو نورو پسونو سره یوځای شي، او د (ی) توري مشدد کسر هم صحیح دی، او دا هغه څاروی دی: چې د خپلې کمزورۍ له امله د پسونو څخه وروسته پاتې کېږي، نو دغه څاروی د نورو پسونو تعقیبوونکی وي.
دا هغه مکروه څیزونه دي چې په احادیثو کې د قربانۍ کولو څخه د عیب له مخې منع شوي دي، یا امر شوی چې له هغو څخه د کراهت له وجې ځان وساتل شي، ترڅو دغه کراهت د براء بن عازب رضي الله عنه له حديث سره چې د قربانۍ په دریم شرط کې ذکر شوی و جمع شي.
او له دې مکروهاتو سره هغه عېبونه هم پیوسته کيږي کوم چې دې ته ورته وي، نو په راتلونکو حالاتو کې قرباني کول مکروه دي:
۱. البَتْراء: هغه اوښ، غوا، او وزه دي چې لکۍ یې نېمايي یا د نېمايي څخه زیاته پرې شوي وي.
۲. هغه حیوان چې له وروسته برخې څخه یې تر نیمایي لږ پرې شوې وي، او که نیمایي یا تر نیمایي ډېره برخه یې پرې شوې وي، نو د علماوو اکثریت وايي چې قرباني کول یې جواز نه لري. خو هغه څاروی چې په اصلي خلقت کې د بدن وروستۍ برخه یې نه وه؛ نو په دې صورت کې ستونزه نشته.
۳. هغه څاروی چې د تناسلي آله (ذکر) یې پرې شوی وي.
۴. هغه څاروی چې یو شمېر غاښونه یې لوېدلي وي، که څه هم مخکني غاښونه (ثنايا) یا د ژولو غاښونه (رباعيات) وي: خو که په اصلي خلقت کې یې غاښونه شتون نه درلود، نو کراهت نه لري.
۵. هغه حیوان چې د غولانزې تیونو څخه یې یوه برخه پرې شوې وي؛ که پیدایشي نه وي نو کراهت نه لري، او که غولانزه یې سالمه وي، خو شيدې نه ورکوي؛ نو ستونزه نه لري.
که چېرې دا پنځه مکروه څیزونه له مخکې نهه څیزونو سره یو ځای کړو، نو ټول مکروه څیزونه څوارلس کېږي.
* * *
څلورم فصل
هغه کسان چې قرباني ورته کافي ده
د یوه سړي، د هغه د کورنۍ او هر هغه مسلمان لپاره چې غواړي قرباني وکړي، یو پسه کافي دی؛ د عایشې رضي الله عنها د حدیث له مخې، چې رسول الله صلی الله علیه وسلم: «امر وکړ چې ښکرور پسه، تورې پښې، تور زنګنونه او تورې سترګې یې وي، هغه ته راوړل شو؛ ترڅو قرباني یې کړي، هغه وفرمایل: «اې عائشې، چاړه راکړه» (یعنې: چاړه راکړه) نو هغې همداسې وکړل، بیا یې چاړه واخیسته، او پسه یې هم واخیست او څېملاوه، بیا یې ذبحه کړ (یعنې، د حلالولو لپاره یې چمتووالی ونیول)، بیا یې وفرمایل: «بِسْمِ اللهِ، الْلَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنْ مُحَمَّدٍ، وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَمِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ» بیا یې قرباني کړ. مسلم روایت کړی[۲۵]، د قوسونو دننه توضیحات دي، د حدیث برخه نه ده. [۲۵] مسلم په كتاب الأضاحي، باب استحباب استحسان الضحية، شمېره (۱۹۶۷) کې نقل کړی.
او د ابو رافع (رضي الله عنه) څخه روايت دی چې: «رسول الله (صلی الله علیه وسلم) به دوه پسونه قرباني کول، یو یې د خپل ځان او د خپلې کورنۍ لپاره، او بل یې د خپل ټول امت لپاره». احمد روایت کړی [۲۶]. [۲۶] امام احمد په «المسند» (۶/ ۳۹۱) کې نقل کړی.
د ابو ایوب انصاري (رضي الله عنه) څخه روايت دی چې وایي: د رسول الله (صلی الله علیه وسلم) په زمانه کې به یو سړي د خپل ځان او خپلې کورنۍ لپاره یوه پسه قرباني کولو، چې هم یې خوړل او هم یې نورو ته ورکاوه. ابن ماجه او ترمذي روایت کړي دي او صحیح یې بللی[۲۷]. [۲۷] ترمذي په كتاب الأضاحي، باب ما جاء أن الشاة الواحدة تجزئ عن أهل البيت، شمېره (۱۵۰۵)، او ابن ماجه په كتاب الأضاحي، باب من ضحى بشاة عن أهله، شمېره (۳۱۴۷) کې نقل کړی دی.
که چېرې یو سړی د خپل ځان او خپلې کورنۍ لپاره یو پسه یا وزه قرباني کړي، نو دا د هغه د کورنۍ لپاره کافي ده؛ د کورنۍ د هر چا لپاره کافي ده چې هغه یې نیت کړی وي، که هغه ژوندی وي یا مړ، او که نیت ونه کړي، نو د عرف یا لغت له مخې د کورنۍ ټول غړي پکې شاملېږي، په عرف کې دا هغه کسان دي چې یو سړی یې مسؤل دی، لکه ښځې، اولاد او نږدې خپلوان، او په لغت کې: بیا د هغه ټول نږدې نسبي خپلوان شاملېږي، لکه اولاد، د پلار اولاد، د نیکه اولاد او د پلار د نیکه اولاد.
د اوښ او غوا اوومه برخه د هغه څه لپاره کافي ده چې یو پسه یې کافي وي. نو که یو سړی د ځان او خپلې کورنۍ له خوا د اوښ یا غوا اوومه برخه قرباني کړي، نو دا د هغه لپاره کافي ده. ځکه چې رسول الله (صلی الله علیه وسلم) د قربانۍ او هدي په باب د غوايي یا وزې پر ځای د اوښ یا غوا یو حصه کافي ګڼلی ده. ځکه چې په قربانۍ کې د دې او هغې ترمنځ هېڅ توپیر نشته.
یوه پسه د دوو یا ډېرو کسانو لپاره نه کافي کیږي، چې هغه واخلي او قرباني یې کړي؛ ځکه چې په کتاب او سنت کې داسې څه نه دي راغلي، همدارنګه، اته یا ډېر کسان نشي کولای یو اوښ یا غوا په ګډه قرباني کړي، ځکه چې عبادتونه توقیفي او د شرعي دلیل پر بنسټ دي، او په هغو کې د مقدار او کیفیت تعدي جائز نه ده، مګر که د ثواب په نیت پکې ګډون وکړي، نو کوم محدودیت نشته، لکه څنګه چې مخکې یادونه وشوه.
نو پر دې اساس، که چېرې ګڼو کسانو د قربانۍ وصیت کړی وي (لکه د وقف عاید څخه) او د هر یو لپاره عاید بسنه ونه کړي؛ نو د ټولو وصیتونه په یوه قرباني کې جمع کول جائز نه دي؛ ځکه چې یو پسه یا وزه د یو څخه زیاتو لپاره کافي نه دي، پرته له اجر څخه، په دې حالت کې باید عاید راټول شي تر څو د قربانۍ بیه پوره شي، که عاید ډېر لږ وي او په یو کال کې پوره نشي، نو د ذوالحجې په لومړیو لسو ورځو کې دې یې صدقه کړي.
که چېرې یو وصیت کوونکي د ګڼو قربانيانو وصیت وکړي او عاید ټولو قربانیانو ته بسنه ونه کړي، نو وصي کولای شي ټولې قربانيانې په یوه قربانۍ کې جمع کړي (ځکه چې وصیت کوونکی یو دی)، یا کولای شي په بېلابېلو کلونو کې یې قرباني کړي، خو لومړی ډول غوره دی.
* * *
اړینه یادونه: ځینې وصیت کوونکي د قربانۍ بیه د عاید څخه اټکلوي، او د قرباني په قیمت کې مبالغه کوي؛ ترڅو هغه څه ته ورسیږي چې هغه یې اټکل کړی و، د بېلګې په توګه، وايي: «زما لپاره دې قرباني وشي، که څه هم د قربانۍ بیه یو ریال ته ورسېږي»، ځکه چې په هغه وخت کې قرباني ډېره ارزانه وه، نو ځینې وصیت کوونکي چې د الله څخه نه وېرېږي، دغه ټکي ته تکیه کوي او قرباني ځنډوي، په دې پلمه چې وصیت کوونکی یې ارزښت یو ریال اټکل کړی و، او د یو ریال په ارزښت قرباني نشته، حال دا چې عاید ډېر دی، او دا د هغه لپاره حرام دی، او هغه په دې سره ګناهکار دی، په دې حالت کې هغه باید قرباني وکړي، که څه هم د قربانۍ بیه زرګونه ریالونه وي، په شرط د دې چې عاید کافي وي؛ ځکه چې د موصي مقصد د قربانۍ د قیمت لوړوالی دی، نه دا چې په دې ټاکل شوي مقدار باندې یې محدوده کړي.
* * *
پنځم فصل
هغه څه چې د قربانۍ او احکامو لپاره یې اړین دي
قرباني د دوو شیانو څخه د یو له مخې ټاکل کیږي:
لومړی: د لفظ په ذریعه، دا چې ووایي: (دا قرباني ده) او په دې سره یې د قربانۍ تعین مقصود وي، نو قرباني ټاکل شوې ګڼل کېږي. خو که مقصد یې راتلونکي کې د قربانۍ کولو خبر ورکول وي، نو په دې سره قرباني نه ټاکل کېږي؛ ځکه چې مقصد یې د راتلونکي عمل څخه خبرول دي، نه د قربانۍ تعینول.
دویم: د عمل په ذریعه، چې دا په دوه ډوله دي:
۱. د قربانۍ په نیت سره ذبحه کول، که څوک څاروی د قرباني په نیت سره ذبح کړي؛ نو د قربانۍ حکم پرې ثابتېږي.
۲. د قرباني نیت سره یې اخيستل: کله چې څاروی د ټاکل شوې قرباني پر ځای واخیستل شي، لکه: د قربانۍ څاروی د غفلت له امله ضایع او ورک شي نو هغه بله قرباني اخلي په دې نیت چې دا د ورکې شوې قربانۍ پر ځای دی، نو په دې سره دا قرباني ده چې په نیت سره یې واخلي؛ ځکه چې دا د یو معین شي لپاره بدیل دی، او بدیل د هغه شي په څېر حکم لري چې بدلېږي.
خو که څاروی د تعین شوې قربانۍ پر ځای نه وي، دا ضروري نه ده چې د قربانۍ په نیت یې واخلي، لکه څنګه چې هغه یو غلام اخیستی وي او وغواړي چې هغه آزاد کړي؛ دا یوازې په اخیستلو سره نه آزادېږي؛ او یا دا چې یو شی واخلي ترڅو وقف یې کړي، همدارنګه که هغه یو څاروی د قربانۍ په نیت واخلي، نو دغه څاروی یوازې په دې نیت سره قرباني نه ګڼل کېږي.
او که قرباني تعین شي ځیني احکام ورسره تعلق نیسي [۲۸]: [۲۸] حكم الهدي في هذه الأحكام كحكم الأضحية. [لیکوال]
لومړی: دا جواز نه لري چې په هغه کې دې داسې تصرف وکړي چې د قربانۍ مخه ونیسي، لکه پلورل، ډالۍ په توګه ورکول، ګروي ورکول، یا داسې نور، مګر دا چې هغه یې د قربانۍ د مصلحت لپاره له دې څخه غوره شي سره بدل کړي، نه د خپل هدف لپاره، نو که هغه یو پسه د قربانۍ لپاره وټاکي، او د هغه نفس له کوم هدف لپاره د قربانۍ څاروي سره پیدا شي، او پښېمانه شي، او د ساتلو لپاره یې له هغه څخه غوره شي سره بدلوي؛ هغه ته د دې کولو اجازه نشته؛ ځکه چې دا د هغه څه بېرته ګرځول دي چې نفس یې غوښتل کوم چې الله تعالی ته ځانګړی و، نه د قربانۍ د مصلحت لپاره.
دویم: که هغه وروسته له تعیینولو مړ شي، نو ورثه باید هغه عملي کړي، او که مخکې له تعیینولو څخه مړ شي نو دا د ورثه و ملکیت ده، او هر ډول چې وغواړي هغه کې تصرف کولی شي.
دریم: هغه باید د هغې له هیڅ شي څخه ګټه پورته نه کړي، نو هغه باید د کښت یا ورته شیانو لپاره ونه کاروي، او نه دې پرې سواري وکړي، مګر د اړتیا په حالت کې ورته زیان نه رسیږي، او نه یې شیدې واخیستل شي چې د هغې یا د هغې د بچي لپاره ضروري وي، او نه یې د وړۍ یا ورته شیانو څخه ګټه واخلي، مګر دا چې هغې لپاره ګټور وي، نو هغه دې وخریل شي او صدقه دې یې کړي، یا ډالۍ یې کړي، یا دې په خپله ورڅخه ګټه پورته کړي، خو خرڅول یې نشي.
څلورم: که چېرې داسې عیب ولري چې د قربانۍ لپاره کافي نه وي، لکه: یو سړی یو پسه واخلي او د قربانۍ لپاره یې وټاکي، بیا یې سترګه داسې سورۍ شي چې په ښکاره توګه ړوندوالی یې څرګند وي، نو دا دوه حالتونه لري:
لومړی حالت: دا چې عیب د هغه له خپل عمل یا بې پروايۍ له امله وي، نو هغه باید د هغې پر ځای د هغې په څېر یا له هغه څخه غوره باندې بدل کړي؛ ځکه چې عیب یې د هغه له امله رامنځته شوی، نو هغه مکلف دی چې د هغه پر ځای ورته څاروی وټاکي، او د هغه پر ځای دې ذبح کړي، او د صحیح نظر له مخې عیب لرونکی څاروی د هغه ملکیت کیږي، کولای شي هغه وپلوري یا هر څنګه چې غواړي کولای شي.
دویم حالت: دا چې عیب د هغه له عمل یا بې پروايۍ له امله نه وي، نو هغه کولای شي هغه ذبح کړي، او دا د هغه لپاره کافي دی، مګر دا چې قرباني د هغه په ذمه کې مخکې له تعیینولو لازمه شوې وي؛ ځکه چې دا د هغه سره یو امانت دی، او د هغه له خوا د کوم عمل یا غفلت پرته زیانمن شوی دی، نو په هغه باندې هیڅ ملامتي نشته، او هغه ضامن نه دی.
که قرباني د هغه ذمه کې مخکې له تعیینولو لازمه شوې وي، نو ضروري ده چې هغه په یو روغ څاوری بدل کړي ترڅو د هغه د پور (ذمې) لپاره کافي وي.
بېلګه یې دا ده: چې هغه ووایي: «ما نذر کړی دی چې سږ کال به قرباني وکړم»، نو هغه د قربانۍ څاروی واخلي او د هغه څه لپاره یې ټاکي چې هغه یې نذر کړی دی، بیا هغه عیبجنه شي چې د قرباني کېدو لپاره کافي نه وي، نو د هغه پر ځای دې باید یو سالم څاروی دې واخلي چې د قربانۍ لپاره کافي وي، او عیب لرونکی څاروی د هغه ملکیت کېږي، خو، که چېرې دغه څاروی د بدیل څخه ډېر قیمته وي، هغه باید د دواړو قیمتونو ترمنځ توپیر صدقه ورکړي.
پنځم: که څاروی ورک یا غلا شي؛ دا هم دوه حالتونه لري:
لومړی حالت: دا چې د هغه له بې پروايۍ څخه وي، لکه: څاروی په نا امن ځای کې پرېږدي، او هغه وتښتي یا غلا شي، نو هغه باید دا دې ته ورته یا تر هغه هم بشپړ څاروي باندې بدل کړي، او د هغه پر ځای دې ذبح کړي، او ورک شوی یا غلا شوی څاروی د هغه ملکیت کېږي، -که وروسته وموندل شي-، کولای شي هغه وپلوري یا هر څنګه چې غواړي کولای شي.
دویم حالت: که د هغه له خوا له بې پروايۍ پرته وي، په دې صورت کې پر هغه هیڅ مسؤلیت نشته، پرته له دې چې دا د ټاکل کیدو د مخه پر هغه واجب وي؛ ځکه چې دا د هغه سره یو امانت دی، او امانتدار مسؤل نه دی که هغه بې پروايي نه وي کړی، مګر کله چې هغه ترلاسه کړي؛ باید قرباني یې کړي، که څه هم د قربانۍ وخت تېر شوی وي، همدارنګه که غل د دې لپاره جریمه ورکړې وي، نو هغه څه چې یې ورکړي باېد په هماغه شکل او صفت دې یې پرته له کوم نقصان څخه قرباني کړي.
که قرباني د هغه ذمه کې مخکې له تعیینولو لازمه شوې وي، نو ضروري ده چې د هغې پر ځای بل څاروی ذبح کړي چې د هغه د ذمې د خلاصون لپاره کافي وي، او هرکله چې وموندل شي، نو هغه د هغه ملکیت دی، کولای شي هغه وپلوري یا هر څنګه چې غواړي کولای شي، خو که د بدیل څاروي بیه ټيټه وي، نو هغه باید د دواړو قیمتونو ترمنځ توپیر صدقه ورکړي.
شپږم: که څاروی تلف (له منځه تللی وي) شو وي، نو د هغې درې حالتونه دي:
لومړی حالت: دا چې د انسان له عمل پرته تلف شي، لکه: ناروغي، طبيعي آفت، یا د څاروي له خپل عمل له امله مړ شي؛ نو په دې صورت کې هغه ضامن نه دی، مګر دا چې قرباني د تعین کېدو د مخه د هغه په ذمه کې وي؛ ځکه چې دا د هغه سره یو امانت و چې د تضمین وړ نه دی، که قرباني د هغه ذمه کې مخکې له تعیینولو لازمه شوې وي، نو ضروري ده چې د هغې پر ځای بل څاروی ذبح کړي چې د هغه د ذمې د خلاصون لپاره کافي وي.
دویم حالت: دا چې د خپل مالک د عمل له امله زیانمن شوی وي، نو ضروري ده چې د څاروي په بدل کې بل څاروی ذبح کړي، چې د هماغه څاروي په څېر یا تر هغه ښه څاروي باندې؛ ځکه چې هغه په دې حالت کې ضامن دی.
دریم حالت: دا چې د خپل مالک پرته د بل انسان د عمل لخوا زیانمن شوی وي، او د هغه د تاوان جبران ممکن نه وي - لکه د لویو لارو غله - د دې حکم د هغه څه حکم دی چې له منځه تللی وي او د انسان د عمل له امله نه وي، نو حکم یې لکه د لومړي حالت په څېر دی څرنګه چې مخکې یادونه وشوه.
او که د تضمین وړ وي (لکه: یو ځانګړی سړی هغه ذبح کړي یا وخوري یا یې قتل کړي، او داسې نور)، نو ضروري ده چې د هغې په څېر یو بل څاروی تضمین کړي او څېښتن ته دې یې ورکړي، تر څو قرباني يې کړي، مګر که څېښتن یې هغه معاف کړي، او هغه څه پوره کړي چې د ضمانت په توګه له هغه څخه غوښتل کېږي.
اووم حکم: که څاروی مخکې د قربانۍ له وخت څخه ذبح شي حتی که د قربانۍ په نیت هم وي، نو حکم یې د تلف شوې څاروی په څېر دی، څرنګه چې مخکې یاد شو.
که د قربانۍ وخت کې ذبح شي، او ذبح کوونکی یې مالک یا استازی وي؛ دا په خپل مناسب ځای کې ذبح شوی دی، او که ذبح کوونکی یې مالک یا استازی نه وي، نو د دې لپاره درې حالتونه دي:
لومړی حالت: دا چې د څېښتن لپاره ذبح شي، که څېښتن یې راضي وي، نو قرباني صحیح ده، او که راضي نه وي، نو صحیح قول دا دی چې قرباني صحیح نه ده، او په ذبخ کوونکي واجب ده چې د هماغه پشان تاوان ورکړي، د دې لپاره چې هغه پرې قرباني وکړي، مګر که هغه یې معاف کړي، او هغه څه پوره کړي چې د ضمانت په توګه له هغه څخه غوښتل کېږي.
او یو بل قول دا دی چې: قرباني کافي او بشپړه ده، که څه هم څېښتن یې راضي نه وي. او دا د امام احمد، شافعي، او ابو حنيفه رحمهم الله تعالى مشهور مذهب دی[۲۹]. [۲۹] منتهى الإرادات مع شرح البهوتي (۲/ ۶۱۰)، الاختيار لتعليل المختار (۵/ ۲۱)، الدر المختار د ابن عابدين له حاشیې سره (۵/ ۲۰۹).
دویم حالت: دا چې د خپل ځان لپاره یې ذبح کړي، نه د قربانۍ د څېښتن لپاره، که هغه پوه شي چې دا د بل چا ده؛ نو دا نه د هغه لپاره او نه د بل چا لپاره کافي ده، او ذبح کوونکی باید ضامن شي او د څاروي په څېر بل څاروی دې د هغه څېښتن ته ورکړي، تر څو قرباني يې کړي، مګر که صاحب هغه معاف کړي، او هغه څه پوره کړي چې د ضمانت په توګه له هغه څخه غوښتل کېږي. او ویل شوي چې: دا د څاروي څېښتن لپاره کافي ده، او ذبح کوونکي د غوښې د وېشلو مسؤل دی.
حتی که هغه نه پوهیږي چې دا د بل چا ملکیت دی؛ دا د څاروي څېښتن لپاره کافي ده، که ذبح کوونکي غوښې ویشلې وي، نو باید د هغې ضامن شي او صاحب ته یې ورکړي، مګر دا چې څېښتن یې په وېشلو باندې راضي وي.
دریم حالت: دا چې د هېچا لپاره نیت ونکړي، نو دا ډول قرباني د هېچا لپاره کافي نه ده؛ د نیت د نشتوالي له امله. او یو بل قول دا دی چې دغه قرباني د څېښتن لپاره یې کافي ده.
که په پورتنۍ حالتونو کې د څاروي څېښتن ته قرباني کافي وي، او غوښه پاتې وي؛ د څاروي څېښتن دې پاتې غوښې واخلي او د قربانۍ په توګه دې ووېشي، او که ذبح کوونکي د قربانۍ په توګه ویشلي وي او مالک یې پرې راضي وي؛ ذبح کوونکي باندې هېڅ ضمانت نشته، او که د قربانۍ والا په دې باندې راضي نه وي نو ذبح کوونکي به هغه ته ضمانت ورکوي؛ ترڅو د قربانۍ په توګه یې ووېشي.
دوه فاېدې:
لومړی: که چیرې د قربانۍ څاروی د ذبح کولو وروسته له منځه لاړ شي، یا غلا شي، یا د هغه چا لخوا واخیستل شي چې بیرته راګرځول یې ناشوني وي، او مالک یې هم غفلت نه وي کړی؛ د څاروي څېښتن باندې هیڅ مسؤلیت نشته، او که هغه غفلت کړی وي؛ نو هغه باندې د قربانۍ په اندازه صدقه واجبه ده چې باید صدقه یې کړي.
دویم: که څاروی د تعیینولو وروسته بچی وزېږوي؛ نو د هغې حکم د خپلې مور په څېر دی په ټولو تېر شویو مسائلو کې، او که مخکې له تعیینولو بچی وزېږوي، نو حکم یې جلا دی او د مور په څېر قرباني نه ګڼل کېږي؛ ځکه چې مور د بچي د زیږون وروسته قربانۍ لپاره تعینه شوې ده.
* * *
شپږم فصل
د قربانۍ هغه برخه چې خوړل کيږي او وېشل کيږي
د قرباني کوونکي لپاره روا دي چې د خپلې قرباني څخه وخوري، هدیه ورکړي، او صدقه ورکړي؛ د الله تعالی د دې وینا پر اساس: (نو له هغو نه تاسو هم وخورئ او په تنګلاسي فقير يې هم وخورئ). [الحج:۲۸]، او د الله تعالی دغه وینا: (نو تاسو هم ترې وخورئ، او په (هر) قناعت لرونکي او بې قناعته (فقير) يې هم وخورئ). [الحج:۳۶]، قانع: عاجز سوال کوونکی. او معتر: څوک چې پرته له غوښتنې ورکړې سره مخامخ کیږي.
او له سلمة بن الأكوع رضي الله عنه څخه روايت چې نبي صلی الله عليه وسلم وفرمايل: «وې خورئ، او نورو باندې یې وخوروئ، او ذخیره یې کړئ» بخاري روایت کړی[۳۰]، او خواړه ورکولو کې بډایه خلکو ته هدیه ورکول او فقیرانو ته صدقه کول شاملېږي. [۳۰] بخاري په كتاب الأضاحي، باب ما يؤكل من لحوم الأضاحي، شمېره (۵۵۶۹) کې نقل کړي.
او له عائشې - رضي الله عنها - څخه روایت دی، چې نبي - صلی الله علیه وسلم - فرمایلي دي: «وخورئ، زیرمه کړئ، او صدقه ورکړئ» مسلم روایت کړی[۳۱]. [۳۱] مسلم په كتاب الأضاحي، باب بيان ما كان من النهي عن أكل لحوم الأضاحي بعد ثلاث، شمېره (۱۹۷۱) کې روایت کړی.
علماء -رحمهم الله تعالى- په دې کې اختلاف لري چې د قربانۍ څخه څومره خوړل، هدیه ورکول، او صدقه کول غوره ده، دا موضوع پراخه ده، غوره نظر دا دی چې دریمه برخه په خپله وخوري، دریمه برخه نورو ته هدیه ورکړي، او دریمه برخه صدقه ورکړي، او هغه غوښه چې د خوړلو لپاره روا ده، ساتل یې هم جواز لري، كه څه هم د اوږدې مودې لپاره پاتې شي، تر هغه چې دې حد ته ونه رسېږي چې خوړل یې زیان ولري، پرته له دې چې د قحطۍ کال وي، په دې حالت کې له دریو ورځو څخه زیات ساتل یې روا نه دي، د سلمه بن الأكوع رضي الله عنه د حديث له مخې، چې وایي: رسول الله صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «چا چې قرباني کړې وي، نو د دریمې ورځې سهار پورې دې د قربانۍ څخه په کور کې هیڅ شی پاتې نه شي». کله چې راتلونکی کال راغی، خلکو وپوښتل: «اې رسول الله! ایا موږ د تېر کال په شان عمل وکړو؟» نو رسول الله صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «وخورئ، نورو ته خواړه ورکړئ، او ذخیره یې کړئ، ځکه تېر کال خلک په سختۍ کې وو، نو ما غوښتل چې تاسو ورسره په دې کې مرسته وکړئ». متفق عليه[۳۲]. [۳۲] بخاري په كتاب الأضاحي، باب ما يُؤكل من لحوم الأضاحي، شمېره (۵۵۶۹)، او مسلم په كتاب الأضاحي، باب بيان ما كان من النهي عن أكل لحوم الأضاحي بعد ثلاث، شمېره (۱۹۷۴) کې نقل کړي دي، او لفظ د بخاري دی.
په قربانۍ کې د خوړلو او هدیه کولو په جواز کې هیڅ توپیر نشته، که قرباني د ځان لپاره (تطوع) یا د فرض په توګه (واجب) وي، او که د ژوندي لپاره وي یا د مړي لپاره، یا د وصیت په اساس؛ ځکه وصي د موصي (وصیت کوونکي) ځای نیسي، او موصي خپله هم خوړل، هدیه ورکول، او صدقه ورکولی شي، ځکه چې دا د خلکو په منځ کې رواج دی، او عُرفي چلند د لفظي حکم په شان دی.
مګر د وکالت په حالت كې، كه موكل هغه ته د خوړلو، هدیه كولو، او صدقې كولو اجازه وركړې وي، یا د قرائن او عرف له مخې دا اجازه څرګنده شي، نو وكيل كولای شي د قربانۍ غوښه په دې ډول وويشي، كه اجازه نه وي، نو هغه باید غوښه په بشپړه توګه موكل ته وسپاري، او د هغې ويش مسئولیت به موكل پر غاړه وي.
د قربانۍ د هر شي خرڅول حرام دي، که هغه غوښه وي یا نور شیان حتی پوستکی، همدارنګه، د قرباني کونکي (قصاب) ته د هغه د مزدورۍ په بدل کې د قربانۍ څخه څه ورکول هم جائز نه دي، ځکه چې دا د خرڅلاو معنا لري.
خو هغه چا ته چې د قربانۍ څخه د هدیي یا صدقې په شکل ورسېږي، هغه کولای شي په خپله خوښه په هغې کې هر ډول تصرف وکړي – حتی پلورل یې هم جایز دي – خو په یو شرط، چې په هغه چا باندې یې و نه پلوري چې هدیه یا صدقه یې ورکړې وه.
* * *
اووم فصل
څوک چې غواړي قرباني وکړي، له دغو شیانو څخه باید ډډه وکړي
که څوک قرباني کول غواړي، او د ذی الحجې میاشت پیل شي - یا د سپوږمۍ په لیدلو سره، یا د ذی القعدې د دېرشو ورځو په بشپړېدو سره - د هغه لپاره دا حرامه ده چې د خپل ویښتانو، نوکانو یا پوستکي څخه هیڅ شی واخلي تر هغه چې خپله قرباني حلاله کړي؛ د ام سلمه رضی الله عنها د حدیث له مخې، چې رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلي: «کله چې تاسو د ذوالحجې میاشت هلال (نوی سپوږمی) ولیده – او په بل روایت کې: کله چې د ذوالحجې لومړۍ ۱۰ ورځې پیل شي – او ستاسو څخه یو څوک د قربانۍ کولو نیت ولري، نو هغه دې د ويښتانو او نوکانو له پرې کولو څخه ډډه وکړي». احمد او مسلم روایت کړی [۳۳]، [۳۳] مسلم په كتاب الأضاحي، باب نهي من دخل عليه عشر ذي الحجة وهو يريد التضحية أن يأخذ من شعره، شمېره (۱۹۷۷)، او احمد (۶/ ۲۸۹) کې نقل کړي. او په بل لفظ کې دي: «هغه باید له خپلو ویښتانو او نوکانو څخه هیڅ شی وانخلي، تر هغه چې قرباني وکړي» [۳۴]، او په بل لفظ کې دي: مسلم په تېر شوي ځای کې نقل کړی په (۱۹۷۷/۴۲) شمېرې سره. «هغه دې له خپلو ویښتانو یا پوستکي څخه په هیڅ شي لاس نه وهي» [۳۵]. [۳۵] مسلم مخکې ځای کې په شمېره (۱۹۷۷/۲۹) کې نقل کړی.
که چېرې هغه د لسو ورځو په اوږدو کې د قربانۍ اراده وکړي؛ هغه د خپل نیت له وخته راهیسې له دې کار څخه ډډه وکړي، او د نیت څخه مخکې یې د ترسره کړي کار لپاره ګناه نشته.
د دې ممانعت حکمت دا دی: څرنګه چې قرباني کوونکی د حاجي سره په ځینو مراسمو کې شریک وي - کوم چې د قربانۍ د ذبح کولو له لارې الله تعالی ته نږدې کیږي- نو هغه د احرام ځینې ځانګړتیاوې هم ورسره شریکوي، لکه د ویښتانو او داسې نورو څخه ډډه کول.
دا حکم یوازې د هغه چا لپاره دی چې قرباني کوي، خو د هغه چا لپاره نه پلي کیږي چې د هغه په استازیتوب قرباني کوي؛ ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي: «او ستاسو څخه چې یو څوک وغواړي قرباني وکړي»، او دا یې ونه ویل: «یا د هغه له خوا چې قرباني کوي»، ځکه چې پیغمبر صلی الله علیه وسلم به د خپلې کورنۍ له خوا قرباني کوله [۳۶]، او داسې روایت نه دی شوی چې هغه دې دوی ته امر کړی وي چې له دې کار څخه ډډه وکړي. [۳۶] تخریج یې مخکې ذکر شو، په (۶) مخ کې.
له همدې امله؛ د قرباني کوونکي کورنۍ ته د لومړیو لسو ورځو په اوږدو کې د خپلو ویښتانو، نوکانو او پوستکي څخه د اخیستلو اجازه شته.
که هغه څوک چې قرباني کول غواړي او له خپلو ویښتانو، نوکانو یا پوستکي څخه یو څه واخلي؛ هغه باید الله تعالی ته توبه وباسي او بیا یې تکرار نه کړي، او هغه باندې کفاره نشته، او دا هغه د قرباني کولو څخه نه منع کوي، لکه څنګه چې ځینې عام خلک ګمان کوي.
که چیرې له هغه څخه په هېره یا ناپوهۍ سره یو څه واخلي، یا که ویښتان یې په غیر قصدي ډول توی شي؛ په هغه باندې هیڅ ګناه نشته، حتی که هغه یې اخیستلو ته اړتیا ولري، هغه کولای شي چې هغه واخلي، او په دې کې هیڅ حرج نشته، لکه که یې نوک مات شي او درد وکړي، نو هغه پرې کړي، یا که ویښتان یې سترګو ته ننوځي او هغه وباسي، یا که د زخم یا دې ته ورته شي د درملنې لپاره یې پرې کولو ته اړتیا ولري.
* * *
اتم فصل
ذبح او شرطونه یې
ذبح: هغه عمل دی چې په واسطه یې څاروی حلالېږي، کوم چې پرته له دې څخه جواز (حلال کېدل) نه مومي، که هغه نحر، ذبح، او زخمي کول وي. او نحر د اوښانو ذبحول دي، او ذبح د نورو څارویو لپاره، او زخمي کول د هغه څه لپاره دي چې پرته له دې څخه ترسره کیدی نشي.
د ذبحې لپاره نهه شرطونه دي:
لومړی: ذبح کوونکی باید عاقل او پوه (ممیز) وي؛ نو هغه څه چې یو لیونی، یا نشه يي، یا کوچنی چې تمیز او توپیر نه شي کولی، یا بوډا چې تمیز او توپیر یې له لاسه ورکړی وي، او د دې په څېر نور کسان که ذبح وکړي، ددوی ذبح روا نه ده.
دویم: ذبح کوونکی باید مسلمان یا اهل کتاب وي؛ اهل کتاب هغه څوک دي چې د یهودو یا نصرانیانو دین پورې منسوب وي؛ او مسلمان چې څه ذبح کړي هغه حلال دي، که نارینه وي یا ښځینه، عادل وي یا فاسق، پاک وي یا بې اودسه (محدث)، او اهل کتاب هم چې څه ذبح کړي حلال دی، که پلار او مور یې اهل کتاب وي یا نه وي.
مسلمانانو په دې اجماع کړی چې د اهل کتاب ذبح حلاله ده؛ د الله تعالی د دې وینا له مخې: (او هغوى چې كتاب وركړى شوى خواړه يې تاسو ته حلال دي). [المائدة: 5]، او دا چې نبي صلى الله عليه وسلم د هغه پسه څخه وخوړ چې یوې یهودۍ ښځې ورته د ډالۍ په توګه ورلېږلې وه [۳۷]، او هغه د وربشو ډوډۍ او وازده (چې وخت پرې تېر شوی و او رنګ او بوی یې بدل شوي و) وخوړل چې یو یهودي ورته د خوړلو بلنه ورکړې وه[۳۸]. [۳۷] بخاري په كتاب الهبة، باب قبول الهدية من المشركين، شمېره (۲۶۱۷)، او مسلم په كتاب السلام، باب السم، شمېره (۲۱۹۰) کې نقل کړي، د انس رضي الله عنه د حدیث څخه. [۳۸] امام احمد په «المسند» (۳/ ۲۱۰) کې نقل کړی د انس رضي الله عنه د حدیث څخه.
د اهل کتابو پرته د نورو کافرانو په اړه؛ هغه څه چې دوی یې ذبح کوي، حلال نه دي؛ د الله تعالی د دې وینا د مفهوم له مخې: (او خواړه د هغو کسانو چې کتاب ورته ورکړل شوی...)؛ څکه چې ﴿ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ﴾ اسم موصول او د هغه صله، د یو معنوي صفت لرونکي مشتق په څیر دی؛ حکم د دې صفت په موجودیت سره ثابتېږي او په عدم (نه شتون) سره باطلېږي، امام احمد رحمه الله وايي: «زه هېڅ څوک نه پېژنم چې د دې خلاف يې ویلي وي، مګر دا چې بدعتي وي»، او خازن رحمه الله په خپل تفسیر کې د دې په په اړه اجماع نقل کړې ده [۳۹]. [۳۹] تفسير الخازن (۱/ ۴۶۷).
نو په دې اساس، هغه څه چې کمونستان او مشرکان ذبح کړي، حلال نه دي؛ که د هغوی شرک په عمل کې وي لکه بتانو ته سجدې کول، یا په قول وي لکه غیر الله څخه څه غوښتل، همدارنګه د بې لمانځه انسان ذبح حلاله نه ده؛ ځکه چې د راجح قول پر اساس هغه کافر دی؛ که څه هم لمونځ یې د غفلت له امله پرېښودلی وي یا د دې د وجوب څخه یې انکار کړی وي. او همدارنګه هغه څوک چې د پنځو وختونو د لمونځونو وجوب څخه منکر وي، که هغه لمونځ هم وکړي، د هغه ذبح حلاله نه ده، مګر دا چې د دې په اړه ناپوه وي، چې نوی مسلمان شوی وي او یا داسې نور»
د مسلمان یا اهل کتاب له خوا ذبح شوي حیوان په اړه دا پوښتنه لازمه نه ده چې هغه یې څنګه ذبح کړی دی؟ ایا په هغه باندې یې بسم الله ویلی یا نه؟ بلکې داسې پوښتنې کول حتی ښه هم نه دي؛ ځکه چې دا د دین په اړه د تنطع (سختي او تکلف) څخه دی، او رسول الله صلى الله عليه وسلم د یهودو له خوا ذبح شوي خوړلي، خو له هغوی څخه یې نه دي پوښتلي.
او په «صحیح البخاري» او نورو کتابونو کې د عائشې (رضي الله عنها) څخه روايت دی چې د خلکو یوې ډلې رسول الله (صلى الله عليه وسلم) ته وویل: خلک زموږ لپاره یو څه غوښه راوړي، خو موږ نه پوهیږو چې ایا په هغې باندې د الله نوم یاد شوی دی که نه؟ نو هغه وفرمایل: «تاسې په هغه (غوښه) باندې 'بسم الله' ووایئ او هغه وخورئ»، عائشه (رضي الله عنها) وايي: دغه خلک نوي مسلمانان شوي و [۴۰]. نبي (صلی الله علیه وسلم) دوی ته حکم وکړ چې هغه (غوښه) وخوري، پرته له دې چې څېړنه وکړي چې ایا په سمه توګه ذبح شوې ده که نه، حال دا چې هغه خلک چې غوښه یې راوړې وه، ممکن چې د اسلام له احکامو څخه به ناخبره و؛ ځکه چې هغوی نوي مسلمانان شوي و. [۴۰] بخاري په كتاب الذبائح، باب ذبيحة الأعراب ونحوهم، شمېره (۵۵۰۷) کې نقل کړی.
دریم شرط: دا چې د ذبح کولو نیت ولري؛ د الله تعالی د دې وینا پر اساس: (پرته له هغه چې تاسو يې حلال كړئ) [المائدة: ۳]، ذبح کول یو خاص عمل دی چې نیت ته اړتیا لري؛ که نیت نه وي، ذبيحه حلاله نه ده، لکه څنګه چې که یو حیوان پر چا برید وکړي، او هغه ذبح کړي؛ یوازې د ځان د دفاع لپاره، نو دا ذبيحه حلاله نه ده.
څلورم شرط: دا چې ذبح کول د غیر الله لپاره ونه شي؛ که چېرې د غیر الله لپاره ذبح شي؛ نو دا ذبيحه حلاله نه ده، لکه څوک چې د بت، د قبر والا، د پاچا، د پلار او د دې ډول نورو درناوي لپاره ذبح وکړي؛ د الله تعالی د دې وینا پر اساس: (پر تاسي حرامه شوه مرداره) د الله تعالی تر دې وینا پورې: (هغه چې د كوم ناروا ځاى يا څه بل شي په نامه حلال شوي وي) [المائدة: ۳].
پنځم شرط: دا چې د غیر الله په نامه ذبح نه شي، لکه څوک چې ووايي: د رسول په نامه، د جبرائیل په نامه، یا د بل چا په نامه. که چېرې د غیر الله په نامه ذبح شي، حلاله نه ده، حتی که د الله نوم هم ورسره وویل شي؛ د الله تعالی د دې وینا پر اساس: (پر تاسي حرامه شوه مرداره) د الله تعالی تر دې وینا پورې: (هغه چې له الله پرته د بل چا په نامه حلال شوي وي) [المائدة: ۳]، او په صحیح قدسي حدیث کې راغلي دي چې الله تعالی فرمایلي دي: «څوک چې یو عمل وکړي، په هغه کې بل څوک زما سره شریک کړي؛ زه به هغه کس او د هغه شرک پریږدم» [۴۱]. [۴۱] مسلم په كتاب الزهد، باب تحريم الرياء، شمېره (۲۹۸۵) کې نقل کړی، د ابو هريرة رضي الله عنه له حدیث څخه.
شپږم شرط: د الله تعالی نوم پرې یاد شي، نو کله چې یې ذبحه کوي، نو ووایي: "بسم الله"؛ د الله تعالی د وینا پر اساس: (نو تاسو له هغې (مذبوحې) څخه خورئ چې پر هغې د الله نوم یاد كړى شوى وي، كه چېرې تاسو یئ چې د هغه پر ایتونو ایمان لرونكي). [الأنعام: ۱۱۸]، او د رسول الله (صلی الله علیه وسلم) د دې وینا پر اساس: «هغه ذبيحه چې وینه یې جاري شي او د الله نوم پرې وویل شي، نو وې خورئ» بخاري او نورو روایت کړی[۴۲]. [۴۲] بخاري په كتاب الشركة، باب قسمة الغنم، شمېره (۲۴۸۸)، او مسلم په كتاب الأضاحي، باب جواز الذبح بكل ما أنهر الدم إلا السن، شمېره (۱۹۶۸) کې نقل کړي، د رافع بن خديج رضي الله عنه د حدیث څخه.
او که پر هغه باندې د الله تعالی نوم وا نه خیستل شي؛ نو دا حلال نه ده؛ د الله تعالی د دې وینا پر اساس: (او په كوم (حيوان) چې د الله نوم نه وي ياد شوى له هغه نه څه مه خورئ) [الأنعام: ۱۲۱]، په دې کې هیڅ توپیر نشته چې د الله تعالی نوم په قصدي ډول د پوهې سره، یا هېرولو سره، یا د ناپوهۍ له امله پرېښودل شي [۴۳]؛ د دې آیت د عموميت له مخې، او ځکه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم د بسم الله ویل د حلالوالي لپاره شرط ګرځولی دی، او دا شرط د هېرولو یا ناپوهۍ له امله نه ساقطېږي، ځکه چې که هغه د هغې ساه د وینې د بیولو پرته وباسي، که د هېرولو یا ناپوهۍ له امله وي؛ په دې سره نه حلالېږي، او همدارنګه که بسم الله ویل پرېږدي، نو همداسې ده. ځکه چې په دواړو کې خبره یوه او متکلم هم یو دی، نو د دوی ترمنځ توپیر کول هیڅ معنی نلري. [۴۳] الأصل وګوره، مخ (۷۱-۷۷). [لیکوال].
که ذبح کوونکی ګونګ وي او د تسمیې ویلو توان نه لري، نو هغه لره دلالت کوونکې اشاره کافي ده؛ د الله تعالی د دې وینا په اساس: ﴿نو څومره چې كولاى شئ له الله ووېرېږئ) [التغابن: 16].
اووم شرط: دا چې ذبيحه د تېزې اوسپنې، ډبرې، ښيښې، یا بل تېز شي سره وشي، ترڅو وینه وبهېږي؛ د رسول الله (صلی الله علیه وسلم) د دې وینا پر اساس: «هر هغه څه چې وینه یې جاري کړی شي، او د الله نوم پرې وویل شي، نو ويې خورئ، په دې شرط چې غاښ یا نوک نه وي، زه تاسو ته د دې په اړه خبر درکوم: غاښ هډوکی دی، او نوک د حبشیانو چاړه ده» یو جماعت روایت کړی [۴۴]، او د بخاري په روایت کې دي: «د غاښ او نوک پرته؛ ځکه چې غاښ هډوکی دی، او نوک د حبشیانو چاقو ده» [۴۵]. [۴۴] بخاري په كتاب الشركة، باب قسمة الغنم، شمېره (۲۴۸۸)، او مسلم په كتاب الأضاحي، باب جواز الذبح بكل ما أنهر الدم إلا السن، شمېره (۱۹۶۸)، او ابو داود په كتاب الضحايا، باب الذبيحة بالمروة، شمېره (۲۸۲۱)، او ترمذي په كتاب الصيد، باب ما جاء في الذكاة بالقصب وغيره، شمېره (۱۴۹۱)، او نسائي په كتاب الضحايا، باب في الذبح بالسن، شمېره (۴۴۰۹)، او ابن ماجه په كتاب الذبائح، باب ما يذكى به، شمېره (۳۱۷۸)، او احمد (۳/ ۴۶۳) د رافع بن خديج رضي الله عنه د حدیث څخه نقل کړي دي. [۴۵] بخاري په كتاب الذبائح، باب إذا ند بعير لقوم فرماه بعضهم بسهم فقتله، شمېره (۵۵۴۴) کې نقل کړی.
او په «صحيحينو» کې راغلي چې د کعب بن مالک رضي الله عنه یوه وینځه وه په سلع کې یې د هغه پسونه څرول، نو هغې یو پسه ولید چې مړ کېده، نو یوه ډبره یې ماته کړه او هغه یې پرې حلال کړ، هغوی دا خبره رسول الله صلی الله علیه وسلم ته ورسوله، او هغه صلی الله علیه وسلم هغوی ته امر وکړ چې هغه وخوري[۴۶]. [۴۶] بخاري په كتاب الذبائح، باب ما أنهر الدم من القصب والمروة والحديد، شمېره (۵۵۰۱) کې نقل کړی.
که د هغې روح بغیر د تیره شي باندې واخیستل شي؛ نو دا حلال نه دی، لکه: زندۍ کول، یا د بریښنا شاک (شاټ) ورکول، یا ورته بل څه باندې تر هغه چې مړ شي، که چېرې حیوان سره دا کار وشي تر هغه چې خپل هوش له لاسه ورکړي، بیا یې په شرعي ډول ذبح کړي په شرط د دې چې (مستقر ژوند) ژوندی او ساه ولري؛ په دې حالت کې حلال دی؛ لکه څنګه چې الله تعالی فرمایي: (پر تاسي حرامه شوه مرداره) د الله تعالی تر دې وینا پورې: (په ستوني خپه شوى، ويشتلى، غورځېدلى، په ښكر څېرې شوى، هغه چې ځناورو خوړلى وي خو پرته له هغه چې تاسو يې حلال كړئ) [المائدة: ۳].
د مستقر ژوند دوه نښې دي:
یو له هغو څخه: حرکت کول.
دویم: له هغې څخه سره وینه په شدت سره وبهیږي.
اتم شرط: وینه باید وبهېږي، یعنې: د ذبحې په واسطه باید ترسره شي؛ د رسول الله صلی الله علیه وسلم د دې وینا پر اساس: «هغه ذبيحه چې وینه یې جاري شي او د الله نوم پرې وویل شي، نو وې خورئ» [۴۷]. [۴۷] تخریج یې مخکې تېر شو په مخ ۲۹.
بیا که چیرې حیوان له لاسرسۍ څخه بهر وي - لکه تښتېدلی، یا هغه چې په څاه یا غار کې لوېدلی وي او داسې نور-؛ نو د بدن په هر ځای کې د وینې بهېدل یې کافي دي، خو غوره دا ده چې هغه ځای وټاکل شي چې ساه یې ژر ووځي؛ ځکه چې دا د څاروي لپاره آسانه ده او لږ درد ورکوي.
که حیوان د لاسرسي وړ وي (یعنی په اسانۍ سره ذبح کېدلی شي)، نو لازم ده چې د وینې بهېدل له غاړې څخه د ژامې هډوکو پورې باید پرې شي، په داسې ډول چې د غاړې رګونه پرې کړي، کوم چې د ستوني شاوخوا دوه غټ رګونه دي.
د دې بشپړولو لپاره: (دوه اصلي رګونو) سره یوځای حلقوم (د ساه اخيستنې لار) او مرۍ (د خواړو او اوبو لار) هم پرې شي، تر څو د حیوان د ژوند سرچینه (وینه) او د هغه لارې (حلقوم او مري) قطع شي، او که دوو رګونو په پرې کولو بسنه وشي: ذبیحه حلالېږي.
نهم شرط: د ذبيحې لپاره ضروري ده چې ذبح کوونکی هغه څوک وي چې شرعاً ورته د ذبح کولو اجازه ورکړل شوې وي، اجازې نه لرونکي ذبح کوونکي، دوه ډوله دي:
لومړی ډول: هغه څه چې د الله تعالی د حق په سبب حرام شوي وي، لکه د حرم په حدود کې ښکارول او د احرام په حالت کې ښکارول، که څه هم په شرعي توګه ذبح شي، حلال نه دي، د الله تعالی د دې وینا په اساس: (د بې ژبې څارويو (ټول ډولونه) درته حلال كړی شول پرته له هغو چې (وروسته به) درباندې ولوستل شي خو د احرام په وخت كې به ښكار كول ځان ته نه روا كوئ) [المائدة: ۱]، او د الله تعالی دا قول: (ستاسو لپاره د سمندر ښكار او د هغه طعام حلال كړى شوى دى، ستاسو او د (نورو) مسافرو د فايدې لپاره، او پر تاسو باندې د وچې ښكار حرام كړى شوى دى، څو پورې چې تاسو په احرام كې یئ) [المائدة: ۹۶].
دویم ډول: هغه څه چې د مخلوق (انسان) د حق په سبب حرام دي، لکه غصب شوي یا غلا شوي څاروي چې غاصب یا غل یې ذبح کړي، په دې اړه د علماوو دوه نظرونه دي: دغه دوه نظریې او دلیلونه یې په اصل کې، مخ (۸۸-۹۰) کې وګورئ.
* * *
نهم فصل
د ذبح کولو آداب
د څارویو د ذبح کولو لپاره آداب شتون لري چې باید مراعات شي، خو د حلالوالي لپاره دا ضروري نه دي، بلکې، پرته له دې څخه هم حلال شمېرل کېږي؛ له هغو جملې څخه:
۱- د ذبح کولو پر مهال د څاروي مخ قبلې په لور اړول.
۲- د ذبحې پر مهال احسان کول، په داسې ډول چې په تېزه وسیلې باندې ترسره شي، او په زور او چټکۍ سره د ذبحې په ځای تېر کړي، او ویل شوي چې دا یو له واجبو آدابو څخه دی؛ د رسول الله صلی الله علیه وسلم د وینا د ظاهري معنی پر اساس: «په حقیقت کې الله تعالی په هر څه کې مهرباني فرض کړې ده، نو کله چې تاسو وژنۍ، په مهربانۍ سره وژل وکړئ، او کله چې تاسو حلاله کوئ، نو په مهربانۍ سره حلاله وکړئ، او که ستاسو څخه یو څوک حلاله کوي نو خپله چاړه دې تېره کړي، او څاروی دې راحت کړي». مسلم روایت کړی دی[۴۸]، او دا قول صحیح قول دی. [۴۸] مسلم په كتاب الصيد، باب الأمر بإحسان الذبح والقتل، شمېره (۱۹۵۵) کې د شداد بن اوس رضي الله عنه د حدیث له مخې روایت کړی.
۳- د اوښانو ذبح کول باید د هغوی د ستوني پرې کولو سره وي، او د نورو ذبح باید د هغوی د ذبح کولو سره وي، نو اوښان باید په ولاړه حلال شي او چپه مخکینۍ پښه یې وتړل شي، که چېرې دا ورته ستونزمن وي، نو هغه دې په ګونډو کړی شي او بیا دې ذبح شي، او نور څاروي دې په چپ اړخ ذبح شي، که چېرې ذبح کونکی چپ لاسی وي - په خپل چپ لاس کار کوي - نو څاروی دې په ښي اړخ باندې ذبح کړي که چیرې دا ډول ذبح کول د څاروي لپاره راحت بښونکی، آسان او ممکن وي.
او سنت ده چې ذبح کوونکی خپله پښه د هغې په غاړه کېږدي؛ تر څو په اسانۍ سره ذبح شي، خو په زنګونونو پرې کښېناستل او پښې یې نیول په سنت کې هېڅ اساس نلري.
ځینو علماءو دا ذکر کړی چې د پښو څخه نه نیول یوه فایده دا ده چې د حیوان د حرکت او بې قرارۍ له امله ډېره وینه راوځي.
۴- د غاړې د رګونو د پرې کولو سربیره د حلقوم (ستوني) او مرۍ پرې کول. د ذبح کولو اتم شرط ته مراجعه وکړئ.
۵- چاقو تېرول باید د څاروي د سترګو څخه پټ وي، یوازې د ذبحې پر مهال دې وګوري.
۶- د تسمیې (بسم الله) ویلو وروسته د الله اکبر ویل.
۷- د قرباني (اضحيه) یا عقیقې د څاروي د ذبح کولو پر مهال، باید د بسم الله او تکبیر ویلو وروسته د هغه کس نوم واخیستل شي چې د هغه لپاره ذبح کیږي، او د الله تعالی څخه دې وغواړي چې قبول یې کړي، او ووایي: «د الله په نوم، او الله ستر دی، اې الله، له تا څخه او ستا لپاره ده، زما له خوا، (که چېرته د هغه لپاره وي)، یا د فلاني له خوا (که چېرته د بل چا لپاره وي)، یا الله تعالی زما څخه یې قبول کړه (که چېرته یې خپله وي) او یا د فلاني څخه یې قبول کړه (که چېرته د بل چا لپاره وي)».
* * *
لسم فصل
د ذبح کولو مکروهات
د ذبح کولو لپاره ځیني مکروهات دي چې باید ترې ډډه وشي، د هغو له جملې څخه:
۱- دا چې د پڅې وسیلې په ذریعه ذبح شي، یعنې دا چې تېره نه وي، او ویل شوي چې: دا حرام دی. او دا صحیح قول دی.
۲- دا چې د ذبح کولو آله تېره کول، په داسې حال کې چې څاروی یې ګوري.
۳- د یو څاروي ذبح کول، په داسې حال کې چې بل یې ګوري.
۴- د څاروي له ذبح کولو وروسته داسې کار کول چې د هغه له مړینې مخکې ورته درد ورسوي، لکه د هغه غاړه ماتول، د پوستکي ایستل، یا د هغه د مړینې دمخه د هغه د غړو پرې کول، او ویل شوي چې دا عمل حرام دی. او دا صحیح قول دی.
دلته هغه څه پای ته ورسېدل چې موږ غوښتل چې د «أحكام الأضحية والذكاة»، "قربانۍ او ذبحې احکام" کتاب لنډ او خلاصه کړو، موږ له لوی الله څخه غواړو چې دغه کتاب او د دې اصلي کتاب ګټور وګرځوي، دا د چهارشنبې په ماسپښین د ذی الحجې دیارلسم او د ۱۴۰۰ هجري، یو زر او څلور سوه کال کې بشپړ شو.
والحمد لله رب العالمين، وصلى الله وسلم على نبينا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين.
* * *
Related books
All books
التحقيق والإيضاح لكثير من مسائل الحج والعمرة والزيارة على ضوء الكتاب والسنة54 ژبېضوءوالسنةالتحقيق والإيضاح لكثير من مسائل الحج والعمرة والزيارة على ضوء الكتاب والسنة
د کتاب جزئيات ليدو لپاره کليک وکړئ.
د رسول الله - صلی الله علیه وسلم - په سنتو د عمل کولو وجوب او ورڅخه د انکار کوونکو کفر23 ژبېد رسول الله - صلی الله علیه وسلم - په سنتو د عمل کولو وجوب او ورڅخه د انکار کوونکو کفر
لیکنه: عبد العزيز بن عبد الله بن باز رحمه الله بسم الله الرحمن الرحیم سرېزه الحمد لله رب العالمين، والعاقبة للمتقين، والصلاة والسلام على عبده ورسوله نبينا محمد؛ المرسل رحمة للعالمين، وعلى آله وأصحابه الذين حملوا كتاب ربهم سبحانه وسنَّة نبيهم -صلى الله عليه وسلم- إِلى من بعدهم، بغاية الأمانة والإتقان، والحفظ التام للمعاني والألفاظ - رضي الله عنهم وأرضاهم - وجعلنا من أتباعهم بإِحسان. وحجة على العباد أجمعين أما بعد : پخوانیو او اوسنیو علماوو پدې اتفاق کړی دی چې د احکامو د اثبات او د الله تعالی په سپيڅلي کتاب کې -چې باطل ورته نه له مخکې او نه له شا راتګ کولی شي - د حلالو او حرامو د بیانولو -…
هغه ذکرونه (دعاګانې) چې صبا او بېګاه ویل کیږي57 ژبېهغه ذکرونه (دعاګانې) چې صبا او بېګاه ویل کیږي
د الله په نوم شروع کوم چې نهايت مهربان او بې اندازه بښونکی دی (اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ وَلا يَؤُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ). (الله (چې دى) نشته هېڅ لايق د عبادت مګر هم دى دى، همېشه ژوندى دى، د ټول عالم انتظام كوونكى دى، پر ده نه پركالي راځي، او نه خوب، خاص همده لره دي هغه څه…
د امام محمد بن عبد الوهاب دعوت او سیرت.11 ژبېد امام محمد بن عبد الوهاب دعوت او سیرت.
ليکنه: شيخ عبد العزيز بن عبد الله بن باز "الحمد لله رب العالمين، وصلى الله وسلم وبارك على عبده ورسوله وخيرته من خلقه سيدنا و إمامنا محمد بن عبد الله، وعلى آله وأصحابه ومن والاه. وبعد، محترمو ورونو او ګرانو بچيانو، په دې وينا (محاضره) کې درته داسې څه وړاندې کوم، چې فکرونه مو روښانه او حقايق څرګند کړي، د الله او بندګانو لپاره نصيحت، او د هغه چا يو څه حق ادا کول چې په اړه يې وينا کوم، د وینا عنوان دی: د امام محمد بن عبد الوهاب دعوت او سيرت. کله چې خبره د مصلحينو، دعوتګرو او نوښتګرو اړوند وي، د دوی د احوالو، نېکو خويونو او لويو کارونو يادونه په کې وي، او د دوی هغه سيرت په کې تشريح کېږي چې پر…