گه‌لی خه‌لكی؛ ب ڕاستی خودایێ مه‌زن شانازیكرنا سه‌رده‌مێ جاهلییه‌تێ و خۆمه‌زنكرنا ب دایك و بابان ژ ده‌ڤ هه‌وه بر
ئبن عومه‌ر (خودێ ژ هه‌ردووكان ڕازی بیت) دبێژیت:
ل ڕۆژا فه‌تحا مه‌كه‌هێ پێغه‌مبه‌رێ خودێ (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) گۆتار بۆ خه‌لكی خواند و گۆت: «گه‌لی خه‌لكی؛ ب ڕاستی خودایێ مه‌زن شانازیكرنا سه‌رده‌مێ جاهلییه‌تێ و خۆمه‌زنكرنا ب دایك و بابان ژ ده‌ڤ هه‌وه بر، مرۆڤ ژی دوو جۆرن: یان مرۆڤه‌كێ چاك و ژ خودێترس و ڕێزداره ل ده‌ڤ خودێ، یان ژی مرۆڤه‌كێ خراب و به‌ختڕه‌ش و بێبهایه ل ده‌ڤ خودێ، مرۆڤ هه‌می زارۆكێن ئاده‌مینه و خودێ ئاده‌م ژ ئاخێ چێكرییه، خودێ گۆتییه: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللهُ عَلِيمٌ خَبِيرٌ} [الحجرات: 13]، ئانکو: ((ئه‌ى گه‌لی مرۆڤان هندى ئه‌مين مه هوين ژ بابه‌كێ ب تنێ كو ئاده‌مه و دايكه‌كا ب تنێ كو حه‌ووايه ئافراندينه، ڤێجا نه‌سه‌با كه‌سێ ژ يا كه‌سێ باشتر نينه، ژ لايێ دوینده‌هێڤه مه هوين كرنه گه‌له‌ك ملله‌ت و ئويجاخ؛ دا هنده‌ك ژ هه‌وه هنده‌كان بنیاسن، هندى باشترينێ هه‌وه‌يه ل دەڤ خودێ ئه‌وه يێ ژ هه‌مییان پتر ته‌قوا خودێ بكه‌ت. هندى خودێیه ب ته‌قواداران يێ پڕزانايه و ب وان يێ شاره‌زايه))».
أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَطَبَ النَّاسَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، فَقَالَ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ اللهَ قَدْ أَذْهَبَ عَنْكُمْ عُبِّيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ وَتَعَاظُمَهَا بِآبَائِهَا، فَالنَّاسُ رَجُلَانِ: بَرٌّ تَقِيٌّ كَرِيمٌ عَلَى اللهِ، وَفَاجِرٌ شَقِيٌّ هَيِّنٌ عَلَى اللهِ، وَالنَّاسُ بَنُو آدَمَ، وَخَلَقَ اللهُ آدَمَ مِنْ تُرَابٍ، قَالَ اللهُ: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ} [الحجرات: 13]».
ل ڕۆژا فه‌تحا مه‌كه‌هێ پێغه‌مبه‌ری (صه‌لات و سه‌لامێن خودێ ل سه‌ر بن) گۆتار بۆ خه‌لكی دا و گۆت: گه‌لی خه‌لكی؛ ب ڕاستی خودێ خۆمه‌زنكرنا سه‌رده‌مێ جاهلییه‌تێ و شانازیكرنا ب دایك و بابان ژ ده‌ڤ هه‌وه بر و مرۆڤ ب تنێ دوو جۆرن: یان باوه‌رداركێ چاك و ژ خودێترس و گوهدار و عیباده‌تكارێ خودایێ مه‌زنه، ئه‌ڤه ل ده‌ڤ خودێ یێ ڕێزداره، هه‌ر چه‌نده ل ده‌ڤ خه‌لكی خودان نه‌سه‌ب و عه‌شیره‌ت ژی نه‌بیت. یان ژی كافره‌كێ خراب و به‌‌ختڕه‌شە، ئه‌ڤه ل ده‌ڤ خودێ یێ بێبها و ڕه‌زیل و كێمه و چ بهایێ خۆ نینه، هه‌ر چه‌نده ل ده‌ڤ خه‌لكی خودان نه‌سه‌ب و ده‌ستهه‌لات و ناڤ و ده‌نگ ژی بیت. مرۆڤ هه‌می كورێن ئاده‌مینه و خودێ ئاده‌م ژ ئاخێ چێكرییه، ڤێجا نه یا دروسته بۆ كه‌سه‌كی كو بنیاتێ وی ژ ئاخێ بیت ئه‌و خۆ مه‌زن بكه‌ت و شانازییێ ب خۆ ببه‌ت و پشتڕاستكرنا ڤێ چه‌ندێ ژی گۆتنا خودایێ مه‌زنه د قورئانێدا: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللهُ عَلِيمٌ خَبِيرٌ}.
عُبية: الكبر، وتضم عينها وتُكسر.
پاشڤه‌برن ژ شانازیكرن و خۆمه‌زنكرن ب نه‌سه‌ب و عه‌شیره‌تێ.
زێده‌تر (4)
سونه‌نا تیرمیزی (5/ 309) (3270).
صه‌حیحا ئبن حیببان (9/ 137) (3828).
عون المعبود وحاشية ابن القيم (14/ 16).
النهاية في غريب الحديث والأثر (ص587).