الفقه الميسر في ضوء الكتاب والسنة

Kitab və Sünnə işığında asanlaşdırılmış fiqh

Hazırladı: Seçmə alimlər

Müqəddimələr

Mərhəmətli və Rəhmli Alla­­­­hın adı ilə

Müqəddimə

İslam, vəqf, dəvət və irşad işləri üzrə nazir, Müqəddəs Quranı çap edən Kral Fəhd adına mərkəzin baş nəzarətçisi möhtərəm şeyx Saleh ibn Abduləziz ibn Muhəmməd Əli əş-Şeyxin öz dəsti xətti ilə yazılmışdır.

Həmdü-sənalar aləmlərin Rəb­bi olan Allaha məxsusdur. Allahın salavat və salamı Onun qulu, rəsulu və elşilərin sonuncusu olan Məhəmmədin, onun ailəsinin və bütün səhabələrinin üzərinə olsun!

Daha sonra

Dində fəhmli olmaq və şəriət hökmlərini anlamaq, ən böyük məqsədlərdən və hədəflərdən biridir. Şəriətin çox saylı sabit dəlillərindəki fəhmli olmaq, onu yüksək səviyyədə tədqiq və təhlil etmək şağırışı, bu mətləbin Allahın dinində necə xeyirli bir iş olduğunun göstəricisidir. Allahın qula xeyir istəyərək onu Rəbbinin dinində fəhmli etməsi buna sübut olaraq kifayət edir.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurur:

"Allah kimin üçün xeyir istəsə, onu dində fəhmli edər".

Cahilliyinin gözünü kor etməsi və istəklərinin də onu azdırması ucbatından məqsədinə çata bilməyən, getdiyi yolda çabalayan və doğru istiqaməti tapa bilməyən bir qul, bəsirət gözü açıldıqdan sonra Rəbbinə hidayət və nur üzərində ibadət edən qul ilə eyni ola bilməz. Buna görə də Allah Sübhənəhu buyurur:

De: “Heç bilənlərlə bilməyənlər (alimlə cahil) eyni ola bilərmi?!”

Bu mübarək ölkənin (Səudiyyə Ərəbistanı Kırallığı) hökuməti, Allahın nuru və hidayəti ilə insanları Allaha ibadət etməyə dəvətlə mükəlləf olmuşdur. Bu heç də təəccüblü deyil. Çünki o, iki şərəfli haramın (Məkkə və Mədinənin) yerləşdiyi ölkədir. Bu hökümət, bacardığı və gücü yetən qədər Quran və Sünnəyə bağlı elmləri geniş şəkildə yaymağa çalışır. Bununla da o, insanları bir çox cahilliklərdən çıxarmış və Kitab və Sünnənin uzaq olduğu məsələləri onlardan dəf etmişdir.

Bu ölkənin rəhbərinin, iki şərəfli haramın xadiminin -Allah onu bütün xeyirlərə müvəffəq etsin- göstərişinə əsasən, İslam, vəqf, dəvət və irşad işləri nazirliyi və Müqəddəs Quranı çap edən Kral Fəhd adına mərkəz, insanlara dinlərini Quran və Sünnə işığında və eləcə də onlardan ümmətin saleh sələflərinin başa düşdükləri tərzdə, asan və sadə üslublarla öyrətmək məqsədi ilə, asanlaşdırılmış formada yazılmış şəriət kitablarının nəşr edilməsi və paylanması layihəsini həyata keşirmışdir. Mərkəzin çap etdiyi kitablardan aşağıdakıları qeyd etmək mümkündür:

"Kitab və Sünnə işığında imanın əsasları" kitabı

Kitab:

"Kitab və Sünnə işığında zikr və dua" kitabı

Bu günlərdə çap olunacaq yeni kitablardan biri də:

"Kitab və Sünnə işığında asanlaşdırılmış fiqh" kitabıdır.

O, ibadət və müamilələrdə fiqh əhkamlarının Qurani-Kərim və səhih hədislərdən olan dəlillərini özündə əhatə etmişdir. Bununla da mənbəyə yaxınlığı və müsbət nəticənin əldə olunacağı bildirilmişdir. Kitabda, əksər müsəlmanların təhlil etməyə və faydalanmağa gücləri çatmayan qəliz cümlələr və geniş müzakirələr bir kənara qoyulmuşdur. O, seçilmiş elmi mövzuya xələl və ya zərər vurmadan insanların dini əhkamları asan və qisa məzmunda başa düşməsi üçün hazırlanmış bir kitabdır.

Kral Fəhd adına mərkəz, çap etidiyi hər bir kitabda olduğu kimi, bu kitabda da onun daha mükəmməl şəkildə hazırlanıb oxuculara təqdim olunması üçün bu işi şəriət elmlərində, xüsusən də, fiqh sahəsində mütəxəssis olan çox hörmətli bir seçmə müəllim heyətinə həvalə etdi. Kitab hazır olduqdan sonra redaktə edilməsi üçün xüsusi komissiyaya təhvil verildi. Allaha həmd olsun ki, özündə bir çox gözəllikləri əhatə edərək geri döndü. Bu gözəlliklərdən:

Üzərində fiqhi hökmlər qurulan hər bir məsələdə, hədis və əsərlərin səhihliyinə xüsusi diqqət verilmişdir.

Kitab, müsəlmanın ehtiyac duyduğu bütün fiqhi fəsilləri və məsələləri əhatə etmişdir.

Xüsusən elm öyrənənlərin, ümumən də bütün müsəlmanların faydalanması üçün aydın ibarələrlə və asan üslubla yazılmışdır.

Kitab dəqiqliklə hissələrə bölünmüşdür və oradakı mövzulardan asanlıqla faydalanmaq olur. Belə ki, hər bir mövzu, ona aid başlıq altında cəm edilmişdir ki, bu da oxucunun onu başa düşməsinə kömək edir.

Kitabda, çox müsəlmanların ya cahillik ya da təqlid üzündən etdiyi bəzi şəriətə müxalif əməllər qeyd olunmuşdur.

Bu qədər. Mən, pak və nöqsansız olan Allahdan bu kitabı xalis Onun üçün olan əməllərdən etməsini diləyirəm. Faydasını elə bir səviyyəyə çatdırsın ki, o, Allahın qullarına dinilərini başa düşmək üçün bir yardımçı olsun.

Sözümün sonunda bu kitabın hazırlanmasında səylərini əsirgəməyən dəyərli müəllimlərə dərin təşəkkürümü bildirmək istərdim. Allahdan, onların bu kitabı hazırlamaq üçün çəkdikləri əziyyətin mükafatını qiyamət günü verməsini diləyirəm.

Müqəddəs Quranı nəşr edən Kral Fəhd adına mərkəzin ümumi təhlükəsizlik işçilərinə və elmi işlər qismində çalışan qardaşlara çox təşəkkür edirəm.

Dualarımızın sonu: “Həmd olsun aləmlərin Rəbbi Allaha!”.

Müqəddəs Quranı nəşr edən Kral Fəhd adına mərkəzin ümumi təhlükəsizlik bürosunun müqəddiməsi

Dini bizim üçün kamil edib nemətini tamamlayan, İslam ümmətini xeyirli ümmət edən və onlara Rəblərinin ayələrini oxuyan, günahlardan təmizləyən və Quranı və Hikməti (Sünnəni) öyrədən əmin bir elçi göndərən Allaha həmd-sənalar olsun. Allahın çoxlu salavatı və salamı onun, ailəsinin və səhabələrinin üzərinə olsun! Daha sonra:

Aləmlərin Rəbbini tanımaq, Ona nur, doğru yol və bəsirət üzərində ibadət etmək, həyatın əsası və nicat tapmağın ən uca mətləbidir.Qul buna yalnız dində fəhmli olmaqla nail ola bilər. Elə buna görə də pak şəriət ona həvəs və rəğbət göstərilməsini buyurmuşdur. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) demişdir:

"Allah kimin üçün xeyir istəsə, onu dində fəhmli edər".

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) bu hədisdə bütün xeyiri, dini hökmləri bilmək və onları düzgün anlamaq üzərində tərtib etmişdir. Bu da saleh əməllə nəticələnən faydalı elmə gətirib çıxarır. Buna görə də hər bir müsəlman etdiyi əməllərin düzgün olması üçün, Kitab və Sünnədən yapışaraq dinini öyrənməli və Rəbbinə elm və bəsirət üzərində ibadət etməlidir. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurur:

"Kim (dində) bizim göstərişimiz olmayan (şəriət dəlillərinə istinad etməyən) bir əməl edərsə, o əməl qəbul olunmaz"

Müqəddəs Quranı nəşr edən Kral Fəhd adına mərkəz, Qurani-Kərimə böyük diqqət göstərərək onun təfsiri, şərhi, dünyanın müxtəlif dillərinə mənaca tərcüməsi və layiq olduğu şəkildə çap edilməsi ilə məşğul olur. Belə ki, Qurani-Kərim ondan yapışıb əməl edən üçün dünya və axirətdə həqiqi səadətin əsasıdır. Həmçinin mərkəz, dünyanın hər bir yerində yaşayan müsəlmana pak şəriətin digər elmlərinin çatdırılmasında öz səylərini əsirgəmir. O bunu müsəlmana əqidə, ibadət və müamələ məsələlərində fayda verəcək elmi əhəmiyyətli kitablar hazırlamaqla həyata keçirir. Kitablar, öyrənən insanların onları daha tez anlaması, müsəlmanlara doğru yolu göstərə bilməsi və bilənlərə bir xatırlatma olması üçün asan üslubda yazılmışdır. Onların müxtəsər olmalarına baxmayaraq müsəlmana lazım olacaq çoxsaylı dini hökmləri və pak şəriət ədəblərini əhatə etmişdirlər. Bununla yanaşı kitablarda Quran və Hədislərdən götürülmüş dəlillər qeyd olunmuşdur. Çünki bu kitablar dünyanın şərqində, qərbində, şimalında və cənubunda yaşayan bütün müsəlmanlara yönəlmişdir. Onların hamısı Allahın Kitabına və Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) Sünnəsinə müvafiq əməl etməyə hərisdirlər.

Kral Fəhd adına mərkəz, daha öncə bu kitabla eyni həcmdə olan "Kitab və Sünnə işığında imanın əsasları" adlı kitabı da nəşr etmişdir. Bu mübarək silsiləsinin davamı olaraq, mərkəzin ümumi təhlükəsizlik qismi, fiqhi mövzularda müxtəsər yazılmış, lakin bununla yanaşı müsəlmanın hər zaman ehtiyac duyduğu ibadət və müamilə məsələlərini əhatə edən yeni bir kitabı oxuyuculara təqdim edir.

Yaşadığı yerdən asılı olmayaraq müsəlman qardaşlarımıza təqdim etdiyimiz bu müxtəsər və asanlaşdırılmış fiqh kitabı, rahat bir üslubda yazılmışdır. Oradakı məsələlər Allahın Kitabı Qurani-Kərimdən və Onun əmin Elçisinin (sallallahu aleyhi və səlləmin) Sünnəsindən götürülmüşdür.

Bu kitabı yazmaqda başlıca məqsədimiz, şəriət elmlərində mütəxəsis olanların və bu elmləri öyrənənlərin deyil, bütün insanların ondan faydalanmasıdır. Buna görə də, kitabda uzun müzakirələrə, əlavə bölümlərə və ixtilafların qeyd olunmasına yer verilməməsinə çalışdıq. Çünkü buna adətən, unverisitetlərin nəzdində olan akademik dərsliklərdə və geniş yazılmış fiqhi kitablarda rast gəlmək mümkündür. Məhz bu səbəbdən də, kitabın həm ümumi, həm də xüsusi insanların öz ibadətlərində və müamilələrində səmərəli istifadə etməsi üçün onu, aydın ibarələrlə və asan başa düşülən bir üslubla yazmağa səy göstərdik.

Fürsətdən istifadə edib, bu kitabın ərsəyə gəlməsində böyük əməyi olan və fiqh elmində mütəxəssis sayılan müəllimlərə, doktor Abduləziz Məbruk əl-Əhmədiyə, doktor Feyhan ibn Şəli əl-Muteyriyə, doktor Abdulkərim ibn Suneytən əl-Öməriyə və doktor Abdullah ibn Fəhd əş-Şərif əl-Hicəriyə və həmçinin bütün kitabda qeyd olunan ayələrin və hədislərin mənbələrini gözəl şəkildə dəqiqləşdirən doktor Abduləziz Məbruka öz dərin təşəkkürümüzü bildirmək istərdik.

Kitabı elmi səviyyədə redaktə edən doktor Əli ibn Muhəmməd Nasir Fəqihi və doktor Cəmal bin Muhəmməd əs-Seyyidə də öz dərin təşəkkürümüzü bildiririk.

Pak və nöqsansız Allahdan diləyirk ki, bu kitabı Allahın kərim üzü üçün olan xalis əməllərdən etsin. Onunla bütün müsəlmanlara fayda versin. Yalnız təmiz qəlblə gələn kimsədən başqa, mal-dövlətin və oğul-uşağın heç bir fayda verə bilməyəcəyi qiyamət günündə, onu həsənətlər tərəzisində etsin. Dualarımızın sonu: “Həmd olsun aləmlərin Rəbbi Allaha!”.

Ümumi təhlükəsizlik bürosu

Kral Fəhd adına mərkəz

Müqəddəs Quran nəşriyyatı

Görülən işlər

Kitab, ön sözdən, on dörd fəsildən və mündəricatlardan ibarətdir.

Ön söz bölümündə, fiqh sözünün tərifi, mövzusu, səmərəsi və fəziləti haqqıda danışılır.

Fəsillər bölümünə gəlincə, onlar aşağıdakı kimi tərtib edilmişlər:

Birinci: Təharət fəsli. Bu kitab özündə on bölümü əhatə edir.

Birinci bölüm: Təharət və suların hökmləri barədə

İkinci bölüm: Qablar barədə

Üçüncü bölüm: Ayaq yoluna getmək və onun ədəblərinin barədə

Dördüncü bölüm: Misvak və fitri sünnələr barədə

Beşinci bölüm: Dəstəmaz barədə

Altıncı bölüm: Xüflərə, əmmaməyə və sarğıya məsh (əl ilə üzərinə) çəkmək barədə

Yeddinci bölüm: Qüslun əhkamları barədə

Səkkizinci bölüm: Təyəmmümün əhkamları barədə

Doqquzuncu bölüm: Nəcasətin əhkamları və onun necə təmizlənməsi barədə

Onuncu bölüm: Heyz və nifas barədə

İkinci: Namaz fəsli. Bu fəsil on beş bölümü əhatə edir.

Birinci bölüm: Namazın tərifi, onun fəziləti və beş namazın vacibliyi barədə

İkinci bölüm: Əzan və iqamə əhkamları barədə

Üçüncü bölüm: Namazın vaxtları barədə

Dördüncü bölüm: Namazın şərtləri, rüknları, onu batil edən amillər, namazın sünnələri, məkruhları və namazı tərk edənin hökmü barədə

Beşinci bölüm: Nafilə namazları barədə

Altıncı bölüm: Səhv, tilavət və şükür səcdəsi barədə

Yeddinci bölüm: Camaat namazı barədə

Səkkizinci bölüm: İmamlığın (namaza başçılıq etməyin) əhkamları barədə

Doqquzuncu bölüm: Üzrlü insanların namazı barədə

Onuncu bölüm: Cümə namazı barədə

On birinci bölüm: Qorxu namazı barədə

On ikinci bölüm: İki (Ramazan və Qurban) bayramının namazı barədə

On üçüncü bölüm: İstisqa (Allahdan yağış diləmək) namazı barədə

On dördüncü bölüm: (Günəş və ya Ay tutulduqda qılınan) Kusuf namazı barədə

On beşinci bölüm: Cənazə namazı və cənazənin əhkamları barədə

Üçüncü: Zəkat fəsli. Bu fəsil altı bölümü əhatə edir.

Birinci bölüm: Zəkat haqqında ilkin anlayış barədə

İkinci bölüm: Qızıl və gümüşün zəkatı

Üçüncü bölüm: Yerdən çıxanın (bitki və meyvənin) zəkatı

Dördüncü bölüm: Ev heyvanlarının (dəvə, inək və qoyunun) zəkatı

Beşinci bölüm: Fitrə zəkatı

Altıncı bölüm: Zəkat verilən insanlar

Dördüncü: Oruc fəsli. Bu fəsil beş bölümü əhatə edir.

Birinci bölüm: Oruc haqqında ilkin anlayış

İkinci bölüm: Orucu açmaqa icazə verən üzrlər və orucu batil edən amillər barədə

Ücüncü bölüm: Orucun müstəhəbləri və məkruhları

Dördüncü bölüm: Qəza, müstəhəb, məkruh və haram olan oruclar barədə

Beşinci bölüm: Etikaf barədə

Beşinci: Həcc fəsli. Bu fəsil yeddi bölümü əhatə edir.

Birinci bölüm: Həcc haqqında ilkin anlayış

İkinci bölüm: Rüknlər və vaciblər barədə

Ücüncü bölüm: (Həcdə) qadağan olunan əməllər, fidyə və qurbanlıq barədə

Dördüncü bölüm: Həcc və ümrənin vəsfi barədə

Beşinci bölüm: Mədinə şəhərində ziyarət edilməsi şəriətə uyğun olan yerlər barədə

Altıncı bölüm: Qurbanlıq barədə

Yeddinci bölüm: Əqiq qurbanlığı barədə

Altınci: Cihad fəsli. Bu fəsil üç bölümü əhatə edir.

Birinci bölüm: Cihadın hökmü, şərtləri və onu hökmdən salan amillər

İkinci bölüm: Əsirlər və qənimətlərin hökmləri

Ücüncü bölüm: Atəşkəs elan etməyin, müdafiənin, əmin-amanlığın və cizyə verməyin hökmləri

Yeddinci: Müamilələr fəsli. Bu fəsil İyirmi üç bölümü əhatə edir.

Birinci bölüm: Alış-veriş barədə

İkinci bölüm: Sələm barədə

Üçüncü bölüm: Borc barədə

Dördüncü bölüm: Girov

Beşinci bölüm: Peşin

Altıncı bölüm: Həvalə

Yeddinci bölüm: Vəkalət

Səkkizinci bölüm: Cavabdehlik və zaminlik

Doqquzuncu bölüm: Mülkə həbs qoymaq

Onuncu bölüm: Şəriklik

On birinci bölüm: İcarə

On ikinci bölüm: Əkinçilik və suvarma

On üçüncü bölüm: Şərikli mala tam sahib olma və qonşuluq

On dördüncü bölüm: Əmanət qoyulan və tələf edilən mallar

On beşinci bölüm: Qəsb etmək

On altıncı bölüm: Sülh

On yeddinci bölüm: Müsabiqə

On səkkizinci bölüm: Ariyyə

On doqquzuncu bölüm: Ölmüş torpaqı diriltmək

İyirminci bölüm: Cualə

İyirmi birinci bölüm: İtmiş əşya və uşaq

İyirmi ikinci bölüm: Vəqf

İyirmi üçüncü bölüm: Hədiyyə etmək və bağışlamaq

Səkkizinci: Miras, vəsiyyət və qul azad etmək fəsli. Bu fəsil dörd bölümü əhatə edir.

Birinci bölüm: Xəstənin mülkiyyəti ilə necə davranması barədə

İkinci bölüm: Vəsiyyət barədə

Üçüncü bölüm: Qul azad etmək, qulun özünü qulluqdan azad etməsi barədə yazılı siyaziş bağlaması və ağası öldükdən sonra qulun azad olunması barədə

Dördüncü bölüm: Faraid və miras barədə

Doqquzuncu: Nikah və talaq fəsli. Bu fəsil on bir bölümü əhatə edir.

Birinci bölüm: Nikah barədə

İkinci bölüm: Mehr, zövcənin haqları və toy barədə

Üçüncü bölüm: Xulu (mal müqabilində zövcəni boşamaq) barədə

Dördüncü bölüm: Talaq barədə

Beşinci bölüm: And içmək barədə

Altıncı bölüm: Zihar barədə

Yeddinci bölüm: Lənətləşmək barədə

Səkkizinci bölüm: İddə və ihdəd (qadının gözləmə müddəti və zinəti tərk etməsi) barədə

Doqquzuncu bölüm: Süd vermək barədə

Onuncu bölüm: Dayəlik və onun hökmləri barədə

On birinci bölüm: Xərclər barədə

Onuncu: Cinayətlər fəsli. Bu fəsil üç bölümü əhatə edir.

Birinci bölüm: Cinayətlər barədə

İkinci bölüm: Diyələr (qanbahası) barədə

Üçüncü bölüm: And içmək barədə

On birinci: Cəzalar fəsli. Bu fəsil səkkiz bölümü əhatə edir.

Birinci bölüm: Cəzanın tərifi, dəlilləri və onun hikməti

İkinci bölüm: Zinanın cəzası barədə

Üçüncü bölüm: Böhtan atmağın cəzası barədə

Dördüncü bölüm: İçki içməyin cəzası barədə

Beşinci bölüm: Oğurluq etməyin cəzası barədə

Altıncı bölüm: İslah etmək barədə

Yeddinci bölüm: Quldurluğun cəzası barədə

Səkkizinci bölüm: Mürtədlik barədə

On İkinci: Andlar və nəzirlər fəsli. Bu fəsil iki bölümü əhatə edir.

Birinci bölüm: Andlar

İkinci bölüm: Nəzirlər

On üçüncü: Yeməklər, kəsilmiş heyvanlar və ov fəsli. Bu fəsil üç bölümü əhatə edir.

Birinci bölüm: Yeməklər barəsdə

İkinci bölüm: Kəsilmiş heyvanlar barədə

Üçüncü bölüm: Ov barədə

On dördüncü: Qazilik və şahidlər fəsli. Bu fəsil iki bölümü əhatə edir.

Birinci bölüm: Qazilik barədə

İkinci bölüm: Şahidlər barədə

Mündəticata gəlincə, o, kitabın bütün bölümlərini və məsələlərini təfsilatlı şəkildə əhatə etmişdir.

Kitabda görülən iş metodu

Bu kitabda görülən iş metodu qısa şəkildə aşağıdakılardan ibarətdir:

Birinci:

Kitabı mütaliə edən insanın rahat və asan başa düşməsi üçün, onun mözuları baş fəsillərə, hər bir fəsil bölümlərə və hər bir bölüm də məsələlərə bölünmüşdür.

İkinci:

Hər bir bölümdə, çox ehtiyac duyulan mühüm məsələləri gətirməklə kifayətlənərək, az ehtiyac duyulan variantları və müzakirələri qeyd etmədik.

Üçüncü:

İmkan tapdıqca asan və aydın (başa düşülən) söz və ibarələri seçərək ixtisar etdik.

Dördüncü:

Hər bir məsələdə etimad olunan dəlillərlə kifayətləndik.

Beşinci:

İxtilafıl məsələlərdə, alimlərin rəylərini, sözlərini və məsələ ətrafındakı ixtilaflarını qeyd etmədən, yalnız səhih dəlillə söykənən daha düzgün rəy bildirilmişdir.

Altıncı:

Kitabda sitat gətirilən hər bir Quran ayəsinin yanında, surənin adı və ayənin rəqəmi qeyd edilmişdir.

Yeddinci:

Kitabdaki hər bir hədisin, mötəbər hədis kitablarındaki yeri göstərilmişdir. Əgər hədis Buxarı və Müslimdə və ya ikisindən birində varid olubsa, bununla kifayətlənilmişdir. Yox əgər onların heç birində yoxdursa, bu zaman hədisin ilk öncə, Sünən Əbu Daud, Sünən Tirmizi, Sünən Nəsai və Sünən İbn Maca kitablarındakı, sonra başqa məşhur hədis kitablarındakı yeri göstərilmişdir. Buxari və Müslimdə olmayan hədislərin səhih və ya zəif olmaları barədə hökmləri, qədim və müasir hədis alimlərinin sözlərinə əsasən verilmişdir.

Səkkizinci:

Şəhr əsnasında başa düşülməsi çətin olan kəlmələr və dini istilahlar haşiyədə, əsas araşdırma mövzusu olan istilahlar isə, hər bir bölümün və məsələnin daxilində olmaqla kitabın mətnində izah edilmişdir.

Doqquzuncu:

Kitabın hazırlanmasında bəzi müasir fiqhi ədəbiyyatdan istifadə edilmişdir. Onlardan ən mühümləri aşağıdakılardır:

Möhtərəm şeyx Muhəmməd ibn Useyminin -Allah ona rəhmət etsin- "əş-Şərh əl-Mumti" və möhtərəm şeyx Saleh əl-Fovzanın "əl-Mulaxxas əl-Fiqhiy" əsərləri, bunlardan əlavə dörd məzhəbin mənbə sayılan ana kitabları və başqaları.

Onuncu:

Bir çox insanların Kitab və Səhih Sünnəyə müxalif olaraq etdiyi bəzi əməllər diqqətə çatdırılmışdır. Eyni zamanda məsələnin döğru və haqq tərəfi bəyan edilmişdir. Bunu ehtiyac duyulduğunu münasib gördüyümüz yerlərdə etdik.

On birinci: Kitaba müraciət edənə və onu oxuyana asan olması üçün, mövzu və məsələləri əhatə edən təfsilatlı bir mündəricatı sonda yerləşdirdik.

Giriş

Aşağıdakı bəndləri əhatə edir:

Fiqh sözünün lüğəti və istilahi tərifi.

Fiqh elminin məsdərləri.

Fiqh elminin mövzusu.

Fiqh elminin faydası.

Fiqh elminin fəziləti.

Fiqh sözünün lüğəti və istilahi mənası.

Fiqh sözünün lüğəti mənası, başa düşmək və anlamaqdır. Uca Allah Şueyb peyğəmbərin qövmu haqqında deyir:

"...Dediklərinin çoxunu anlamırıq”.

Hud surəsi, ayə: 91.

İzzət və Cəlal sahibi olan Allah buyurur:

"...lakin siz onların təqdisini anlamazsınız."

əl-İsra surəsi, ayə: 44.

Fiqh sözünün istilahı mənası: Şəriətin təfsilatlı dəlillərindəki əməllərdən çıxarılan hökmləri bilməkdir. Bəzən də fiqh sözü, hökmlərin özünə deyilir.

Fiqh elminin əsas mənbələri.

Qurani-Kərim.

Pak Sünnə (Hədislər).

İcma (Yekdil rəy).

Qiyas (Müqayisə yolu ilə çıxarılan hökm).

Fiqh elminin mövzusu:

Fiqh elmi, ümumilik və əhatəlik baxımından mükəlləfiyyət daşıyan qulların əməllərindən bəhs edir. O, insanın Rəbbi, özü və cəmiyyəti ilə qurduğu əlaqələri şamil edir.

Həmçinin əməllərlə bağlı hökmləri, mükəlləfiyyət daşıyan insanın dediyi sözləri, əməlləri, razılaşmaları və davranışları əhatə edir. Bunlar iki növdür:

Birinci: İbadətlərin hökmləri: Bura namaz, oruc, həcc və digər bu kimi ibadətlər daxildir.

İkinci:Müamilələrin hökmləri: Bura razılaşmalar, davranışlar, cəzalar və cinayətlər daxildir.

Həmçinin bura zəmanətlər və insanların bir-biri ilə qurduqları əlaqələri tənzimləyən digər məsələlər də daxildir.

Bu əhkamları aşağıdakı qaydada məhdudlaşdırmaq olar:

Ailənin qurulmasından sonuna kimi olan hökmlər. Bura, evlənmək, boşanmaq, nəsəb, məsrəflər, miras və digər bənzər əhkamlar daxildir.

Maddi və mədəni müamilələr barədə hökmlər: Bura, alış-veriş, icarə, şəriklik və sairə bu kimi fərdlər arasındaki müamilə və mübadilələr aiddir.

Cinayətlərin hökmləri: Bura, məsuliyyət daşıyan insanın etdiyi cinayətlər, zülmlər və onlara müvafiq cəzalarla bağlı məsələlər daxildir.

Məhkəmə prosesində müdafiə və qaziliyin hökmləri: Bura, mübahisələrdə və iddialarda hökm vermək, isbat etməyin yolları və digər oxşar əhkamlar daxildir.

Dövlətlə bağlı əhkanlar: Bura, İslam dövlətinin sülh və müharibə vaxtında başqa dövlətlərlə qurduğu əlaqələrin tənzimlənməsi və dövlətdə yaşayan qeyri-müsəlman vətəndaşlarla bağlı əhkamlar daxildir.

Həmçinin cihadı və sazişləri də şamil edir.

Fiqh elminin faydası.

Fiqh elmini bilmək və ona əməl etmək, məsuliyyət daşıyan insanın islah olunması, ibadətləri düzgün yerinə yetirməsi və doğru məsləkə yiyələnməsi kimi faydalar verir.

Əgər qul islah olarsa, onun yaşadığı cəmiyyət də islah olar. Nəticədə dünyada səadət və xoş həyat, axirətdə isə Allahın razılığını qazanar.

Dində fəhmli olmağın fəziləti və onu öyrənməyə və əldə etməyə həvəsləndirmək.

Dində fəhmli olmaq, ən fəzilətli əməllərdən və ən gözəl xislətlərdən biridir. Quran və Sünnədə onun fəzilətini bildirən və ona həvəsləndirən çoxlu dəlillər vardır. Onlardan biri də Uca Allahın bu ayəsidir:

(Ehtiyac olmadıqda) möminlərin hamısı birdən (cihada, döyüşə) çıxmamalıdır. Barı, hər tayfadan bir dəstə (elm öyrənmək, sonra da onu dindaşlarına öyrətmək üçün) qalsın ki, camaatı (döyüşdən) qayıtdığı zaman onları (Allahın əzabı ilə) qorxutsun. Bəlkə, onlar (əldə etdikləri biliklər sayəsində yaramaz işlərdən, nalayiq hərəkətlərdən) çəkinsinlər!

ət-Təvbə surəsi, ayə:122.

Həmçinin Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) bu kəlamıdır:

"Allah kimin üçün xeyir istəsə, onu dində fəhmli edər".

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) bütün xeyri dini anlamaq üzərində qurmuşdur. Bu isə, onun nə qədər əhəmiyyətli, şəni böyük və dərəcəsi yüksək bir iş olduğunu göstərir. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurur:

"İnsanlar mədənlərdir. Onların cahiliyyət dövründəki seçilmişləri, İslamda da seçilmiş olarlar, əgər (dini) başa düşsələr."

Dini başa büşməyin İslamda əzəmətli məqamı və savabda böyük dərəcəsi vardır. Çünkü müsəlman dini ilə bağlı işlər barədə düşünərsə və onun lehinə və əleyhinə olan haqları və vacibatları öyrənərsə, Rəbbinə elm və bəsirət üzərində ibadət edər. Dünya və axirətdə xeyrə və səadətə müvəffəq olar.

Birinci: Təharət (təmizlik, paklıq) fəsli

Bu fəsil özündə on bölümü əhatə edir.

Birinci bölüm: Təharət və sularla bağlı hökmlər. Burada bir neçə məsələ vardır:

Birinci məsələ: Təharətin tərifi və onun əhəmiyyətinin və qisimlərinin bəyanı.

Təharətin əhəmiyyəti və qisimləri: Təharət namazın açarı və ən mühüm şərtidir. Şərtin isə, şərt olduğu işdən əvvəl olması labüddür.

Təharət iki qismə bölünür:

Birinci qisim: Mənəvi təharət. Bu, qəlbin şirkdən, asiliklərdən və onu ələ keçirəcək hər bir şeydən təmizlənməsidir. Mənəvi təharət, bədənin təharətindən daha mühümdür. Belə ki, şirk murdarlığının mövcudluğu ilə yanaşı, insanın bədən təharətinin gerçəkləşməsi mümkün deyildir. Necə ki, uca Allah buyurur:

Müşriklər (batinləri xəbis, etiqadları puç və iyrənc olduğuna, su başına çıxdıqdan sonra yuyunmadıqlarına, dəstəmaz almadıqlarına və cənabət qüslü etmədiklərinə görə), doğrudan da, murdardırlar.

ət-Tovbə surəsi, ayə:28.

İkinci qisim: Hissi təharət. Bu haqda növbəti sətirlərdə ətraflı danışılacaq.

Təharətin tərifi: Təharət sözünün lügəti mənası: təmizlik və çirkin şeylərdən pak olmaqdır.

Təharət sözünün istilahi mənası: Hədəsi aradan qaldırmaq və murdar bir şeyin yox olmasıdır.

Hədəsi aradan qaldırmaq dedikdə məqsəd, namaza maneə olan vəsfin aradan qaldırılmasıdır. Əgər böyük hədəsdirsə, bütün bədəni su ilə yumaqla, yox əgər kiçik hədəsdirsə, dəstəmaz əzalarının üstünə su tökməklə aradan qaldırılır. Bu, niyyətlə edilir. Əgər su tapılmazsa və ya istifadəsi (xəstəlik və s. səbəbdən) mümkün deyilsə, bu zaman torpaq onun əvəzləyicisi olur. Ondan şəriətin əmr etdiyi şəkildə istifadə edilir. Bu haqda inşallah, təyəmmüm bölümündə məlumat veriləcəkdir.

Murdar bir şeyin yox olması dedikdə, məqsəd: Yəni, bədəndən, paltardan və məkandan nəcasətin yox olmasıdır.

Hissi təharət iki qisimdir: Birinci: Hədəsin təharətidir ki, bu, yalnız bədənə aiddir. İkinci: Murdar bir şeyin təharətidir ki, bu da bədən, paltar və məkana aid olur.

Hədəs iki qisimdir: Kiçik hədəs, bu, dəstamazın alınmasını vacib edir. Böyük hədəs, bu isə, qüslun alınmasını vacib edir.

Murdar şeylər üç növdür: Birinci: Yuyulması vacib olan murdar şey. İkinci: Üzərinə su çilənməsi vacib olan murdar şey. Üçüncü: Silinməsi vacib olan murdar şey.

İkinci məsələ: Təharətin əldə edilməsi üçün istifadə olunan su:

Təharət, təmizlənmək üçün istifadə ediləcək bir şeyə ehtiyac duyur. Bu, sudur. Onunla nəcasət yox edilir və hədəs aradan qaldırılır. Təharətin əldə edilməsi üçün istifadə edilən su, təmiz sudur. O, özlüyündə təmiz, başqasını isə, təmizləyəndir. Bu su, əsli yaradılışında qalandır. Yəni, yaradıldığı sifətdə qalandır. İstər yağış, əriyən qar və dolu kimi səmadan ensin, istərsə də, çaylar, bulaqlar, quyular və dənizlər kimi yerdə axan olsun.

Çünkü Uca Allah buyurur:

Sizi təmizləmək üçün göydən üstünüzə su endirmişdi.

əl-Ənfal (Qənimətlər) surəsi, ayə: 11.

Uca Allah buyurur:

Biz göydən tərtəmiz su endirdik.

əl-Furqan (Haqqı batildən ayıran) surəsi, ayə: 48.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurur:

"Allahım! Məni günahlarımdan su, qar və dolu ilə yu".

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) dəniz suyu barədə buyurur:

"Onun (dənizin) suyu təmiz, ölüsü isə halaldır".

Su ilə təharət, sudan başqa şeylərlə məsələn, sirkə, benzin, meyvə şirəsi, limonad və sairələri ilə yolverilməzdir.

Bu, Uca Allahın belə buyurması səbəbindəndir:

Su tapmasanız, pak torpaqla təyəmmüm edin.

əl-Maidə (Süfrə) surəsi, ayə: 6.

Əgər sudan başqa bir maye ilə təharət etmək icazəli olsaydı, suyu olmayan adam, torpaqdan deyil, ondan istifadə edərdi.

Üçüncü məsələ: Suya nəcasət qarışarsa:

Əgər suya nəcasət qarışaraq onun üç vəsfindən birini, iyini, dadını və ya rəngini dəyişərsə, alimlərin yekdil qərarına (icmasına) əsəsən həmin su murdardır. Belə sudan istifadə etmək icazəli deyildir. Çünki həmin su, çox və ya az olmasından asılı olmayaraq, nə hədəsi aradan qaldıra, nə də murdar bir şeyi yox edə bilməz. Amma nəcasət suya qarışsa və suyun üç vəsfindən birini də dəyişməsə və su da çox olsa, onunla təharət hasil olar. lakin su az olarsa, murdar olar və onunla təharət edilməz. Çox suyun ölçüsü onun iki küpə (ərəbcə qullətun) çatması və daha artıq olması ilə götürülür. Az su isə, bu ölçüdən aşağı olana deyilir.

Buna dəlil, Əbu Səid əl-Xudrinin (Allah ondan razı olsun) hədisidir. O demişdir: Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurdu:

"Həqiqətən su təmizdir, onu heç bir şey murdar edə bilməz".

İbn Ömər (Allah onların hər ikisindən razı olsun), Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) belə dediyini rəvayət etmişdir:

"Əgər su iki küpə çatarsa, murdar bir şey daşımaz."

Dördüncü məsələ: Pak şey qarışmış su:

Əgər suya ağacların yarpaqları, sabun, potaş, sidr və ya buna oxşar digər pak maddələr qarışarsa və bu qarışan maddə suya üstün gəlməzsə, doğru sayılan rəyə əsasən, həmin su pakdır. Onunla hədəsdən və nəcasətdən təmizlənmək olar. Çünki Allah -Sübhənəhu və Təala- buyurur:

Xəstələndikdə, səfərdə olduqda və ya sizlərdən biri ayaq yolundan gəldikdə, yaxud qadınlara toxunmuş (yaxınlıq etmiş) olduqda (qüsl və dəstəmaz üçün) su tapmadığınız zaman pak bir torpaqla təyəmmüm edin, (ovuclarınızı) üzünüzə və əllərinizə sürtün!

ən-Nisə (Qadınlar) surəsi, ayə: 43.

Ayədəki "su" sözü, inkar cümləsində işlənmiş qeyri-müəyyənlikdir. Bu səbəbdən də, bütün suları əhatə edir. Onun xalis və ya qarışmış olması arasında heç bir fərq yoxdur.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), qızının nəşini dəfn üçün hazırlayan qadınlara demişdir:

"Onu üç və ya beş dəfə, yaxud məsləhət bilsəniz, bundan da çox sayda su və sidr ilə yuyun. Axırıncısına kafur və ya kafurdan bir şey qatın".

Beşinci məsələ: Təharətdə istifadə olunmuş suyun hökmü.

Təharətdə istifadə olunmuş su dedikdə, dəstəmaz və qüsl alan insanın əzalarına dəyib tökülən su qəsd olunur. Doğru rəyə əsasən, bu suyun iyi, dadı və rəngi dəyişmədikcə, təmiz və digəri üçün təmizləyici sayılır. Belə su, hədəsi aradan qaldırır və murdar şeyi yox edir.

Onun pak olmasına dəlil, Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) dəstəmaz aldığı zaman, səhabələrin onun dəstəmaz suyunu əldə etmək üçün öz aralarında mübarizə aparmalarıdır. Həmçinin Cabir xəstələndiyi zaman, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) dəstəmaz alıb, dəstəmaz suyundan onun üstünə tökmüşdü.

Əgər murdar olsaydı, bunun edilməsinə icazə verilməzdi. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), səhabələri və zövcələri, yemək-içmək qablarında dəstmaz alar və ləyənlərdə qüsl edərdilər. Adətən belə hallarda suyu istifadə edən insanın bədən əzalarından sıçrayan suyun qaba düşməsi qaşılmazdır. Əbu Hureyrə -Allah ondan razı olsun- qüslsuz olduqu vaxt, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) ona belə demişdir:

"Həqiqətən mömin murdar olmaz".

Bu göstərir ki, suya sadəcə toxunmaq, onu paklıqdan çıxartmır.

Altıncı məsələ: İnsanların və (əti yeyilən) heyvanların içdiyi sudan artıq qalanı.

əs-Suru: Bir qabdakı suyu içdikdən sonra artıq qalan suya deyilir. Adəm övladı, müsəlman, kafir yaxud da cənabətli və heyizli qadın olmasından aslı olmayaraq özlüyündə təmizdir və su içdikdən sonra qabında qalan suyu da təmizdir. Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) demişdir:

"Mömin murdar olmaz".

Aişədən -Allah ondan razı olsun- rəvayət olunur ki, o, heyizli olan vaxtında bir qabdan su içərdi. Sonra Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) həmin su qabını ondan alar və Aişənin dodaqlarını qoyduğu yerə dodaqlarını qoyub su işərdi.

Ümmətin alimləri, əti yeyilən mal-qara və digər heyvanların su içdikdən sonra qabında qalan suyun pak olması barədə ittifaq ediblər.

Əti yeyilməyən yırtıcı heyvanların, uzunqulağın və digərlərinin qabında artıq qalan suya gəldikdə isə, düzgün rəyə görə həmin su təmizdir və suya təsir etmir. Xüsusən də əgər su çoxdursa, suya təsiri olmur.

Əgər su azdırsa və həmin heyvanların su içməsi səbəbindən su dəyişərsə, bu su nəcis sayılar.

Buna dəlil irəlidə qeyd olunan hədisdir. Həmin hədisdə, Peyğəmbərdən (sallallahu aleyhi və səlləm) yırtıcı olan və olmayan heyvanların su içdiyi hovuz haqqında soruşurlar. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) onlara belə deyir:

"Əgər su iki küpə çatarsa, murdar bir şey daşımaz."

Peyğəmbərdən (sallallahu aleyhi və səlləm), qabdan su içmiş pişik barədə soruşduqda, belə demişdir:

"Pişik murdar deyil, o sadəcə sizin ətrafınızda dolaşanlardandır."

Çünki əksər hallarda bundan qorunmaq çətin olur. Əgər pişiyin ağzı dəydiyi suyun murdar olduğunu və (pişiyin toxunduqu) əşyaları yumağın vacibliyini desək, bunda çətinlik olacaq. Çətinliklər isə (Allah tərəfindən) bu ümmətin üzərindən götürülmüşdür.

İtin agzı dəymiş suya gəlincə, o, murdardır. Donuzda da belədir.

İtin qabında artıq qalan su barədə Əbu Hureyrə (Allah ondan razı olsun) Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) belə dediyini rəvayət etmişdir:

"İt sizdən birinin qabından su içsə, o qabı təmizləmək üçün yeddi dəfə yuyun, birincisi isə torpaq olsun"

Donuza gəlincə, onun murdar, iyrənc və natəmiz olduğuna görə, qabında artıq qalan su da murdardır. Uca Allah buyurur:

Şübhəsiz ki, o, murdardır.

əl-Ənam (Mal-qara) surəsi, ayə:145.

İkinci bölüm: Qablar barədə. Bu bölümdə bir neçə məsələ vardır:

Qablar dedikdə, bura istər dəmirdən, istərsə də başqa metaldan hazırlanmış, suyun və ya digər qida məhsullarının qorunub saxlanması üçün istifadə olunan əşyalar daxildir. Şəriətdə qabların əsli (yəni, qadağasına dəlil olmadıqca bütün növləri) icazəlidir. Çünki Uca Allah buyurur:

Yer üzündə nə varsa, hamısını sizin üçün yaradan, Odur (Allahdır).

əl-Bəqərə (İnək) surəsi, ayə: 29.

Birinci məsələ: Təharətdə qızıl, gümüş və bu ikisindən başqa qabların istifadəsi barədə:

Qızıl və gümüş qablar istisna olmaqla, şəriətin icazə verdiyi təmiz, hətta qiymətli qab olsa da belə, bütün növ qablar, yemək-içmək və başqa məqsədlər üçün istifadə edilə bilər. Çünki qabların əsli mübahdır. Qızıl və gümüş qabları başqa məqsədlər üçün istifadə etmək icazəli olsa da, yemək və içməkdə istifadəsi qətiyyən icazəli deyildir. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) demişdir:

"Qızıl və gümüş qablarda su içməyin, belə qablarda yemək də yeməyin. Çünki bütün bunlar onlara (kafitlərə) dünyada, sizə isə axirətdə nəsib olacaq".

Həmçinin Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) bu kəlamıdır:

"Gümüş qabda su içən kimsənin qarnında həqiqətən də Cəhənnəm odu guruldayır".

Bu hədislər qızıl və qümüş qabları başqa məqsədlərə deyil, yemək və içməyə istifadə etməyin haram olduğunu bildirir. Deməli, onların təharətdə istifadəsi icazəlidir. Hədisdəki qadağan ümumidir. Bura xalis qızıl və gümüş qablar, qızıl və gümüş suyuna salınmış qablar, həmçinin tərkibində müəyyən qədər qızıl və gümüş olan qablar daxildir.

İkinci məsələ: Qızıl və gümüş ilə yapışdırılmış0 qabların istifadəsinin hökmü:

Az öncə qeyd etdiyimiz hədislərə asasən, qab qızıl ilə yapışdırılıbsa həmin qabı istifadə etmək mütləq olaraq haramdır. Əgər qab az bir miqdarda gümüş ilə yapışdırılıbsa, Ənəs bin Malikin -Allah ondan razı olsun- hədisinə əsasən həmin qabı istifadə etmək icazəlidir.

(Bir dəfə) Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) piyaləsi sındı və o, bu qabın çatını gümüşlə yapışdırdı.

Ücüncü məsələ: Kafirlərin istifadə etdiyi qablar

Kafirlərin istifadə etdiyi qabların əsli halaldır. Amma o qabların murdar olduqu bilinsə, bu zaman həmin qabları yalnız yuyub təmizlədikdən sonra istifadə etmək icazəlidir. Çünki Əbu Sələbə əl-Xuşəni -Allah ondan razı olsun- demişdir: (Bir dəfə mən) Peyğəmbərə (sallallahu aleyhi və səlləm)) dedim: Ey Allahın Rəsulu! Biz, Kitab əhlinin torpaqlarında yaşayırıq. Biz onların qablarında yemək yeyə bilərikmi? Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurdu:

"Belə qablarda yemək yeməyin. Əgər başqa qablar tapa bilməsəniz, onda (Əhli Kitabın yemək yediyi) bu qabları yuduqdan sonra onlarda yemək yeyin".

Amma həmin qabların murdarlığı bilinmirsə, belə ki, ondan istifadə edənlər, murdar şeylərdən birbaşa yararlananlar kimi tanınmayıblarsa, bu zaman onların qablarından istifadə etmək icazəlidir. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) və səhabələri, müşrik bir qadının böyük su qabından, su götürüb dəstamaz almışdılar. Həmçinin Allah Quranda bizə kitab əhlinin yeməklərini halal etmişdir. Bəzən də elə olur ki onlar öz qablarında bizə vemək verirlər, necə ki, yəhudi bir oğlan, Peyğəmbəri (sallallahu aleyhi və səlləm) arpa çörəyi və qaxsımış (köhnəlib qoxumuş və tamı acılaşmış) yağdan yeməyə dəvət etdmişdir, Peyğəmbər də (sallallahu aleyhi və səlləm) yəhudi oğlanın dəvətini qəbul edib, o yeməkdən yemişdir.

Dördüncü məsələ: Ölmüş heyvanın dərisindən hazırlanan qabların təmizliyi:

Ölmüş heyvanın dərisi əgər aşılansa, təmiz olar və ondan istifadə etmək icazəli sayılar. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurur: "Hansı dəri aşılansa, artıq təmizlənmişdir". (Bir dəfə) Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) qoyun leşinin yanından keçərkən belə demişdir: "Nə üçün bu qoyunun dərisini götürüb aşılamırsınız ki, ondan yararlanasız?" Onlar: Axı o, leşdir. - dedilər. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurdu:" Onun (leşin) yalnız yeyilməsi haram edilmişdir". Bu hökm yalnız (diri ikən) kəsilməsinə icazə yerilən heyvan leşlərinə aiddir. Digər (əti yeyilməyən) heyvanların leşlərinə aid deyildir.

Diri ikən kəsilməsinə icazə verilən və əti yeyilən heyvanlar öldükdən sonra da tükləri təmiz sayılır. Amma əti murdardır və yeyilməsi haramdır. Çünki Uca Allah buyurur:

(Ya Rəsulum!) De: Mənə gələn vəhylər içərisində murdar olduqları üçün ölü (leş) heyvan, axar qan, donuz əti və ya Allahdan başqasının adı ilə (bismillah deyilmədən) günah olaraq kəsilmiş heyvanlar istisna olmaqla, hər hansı bir kəsin yediyi yeməklər içərisində haram buyurulan bir şey görmürəm.

əl-Ənam (Mal-qara) surəsi, ayə:145.

Dərinin aşılanması, dəridə olan çirk və xoşagəlməz şeyləri təmizləmək üçün suya qatılan duz və digər maddələrlə olur. Yaxud da akasiya (القرظ), ardıc (العرعر) və digər bu kimi məlum ağaç və bitkilər vasitəsilə həyata keçirilir.

Amma kəsilməsi icazəli olmayan (yəni, əti yeyilməyən), ölmüş heyvanların dərisi təmizlənmir. Buna görə də, sağ ikən təmiz olmasına baxmayaraq, pişik və digər onun kimi (sağ ikən təmiz sayılan) yaradılışa malik heyvanların dərisi, aşılanmaqla təmiz olmur.

Sağlığında təmiz olmasına baxmayaraq, ətinin yeyilməsi haram olan heyvanların dərisi, aşılamaqla təmiz olmur.

Xülasə budur ki, əti yeyilən hər bir ölmüş heyvanın dərisi, aşılama yolu ilə təmiz olur. Əti yeyilməyən hər bir ölmüş heyvanın dərisi isə, aşılama yolu ilə təmiz olmur.

Üçüncü bölüm: Ayaqyolu və onun ədəbləri barədə. Bu bölümdə bir neçə məsələ var:

Birinci məsələ: Ayaqyolunda İstinca və isticmar etmək və onlardan birinin digərini əvəz etməsi.

İstinca: İki yoldan çıxanı (yəni, arxa və öndən ifraz olunan nəcasəti), su ilə təmizləməyə deyilir. İsticmar isə: Onu (yəni, İki yoldan çıxan nəcasəti) daş və oxşar pak, icazəli və təmiz şeylərlə silməyə deyilir. Bunlardan biri, digərini əvəz edir. Peyğəmbərdən (sallallahu aleyhi və səlləm) sabit olan hədisdə, Ənəs bin Malik -Allah ondan razı olsun- demişdir:

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) ayaqyoluna gedərdi. Mən və mənimlə həmyaşıd bir oğlan, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) üçün su tuluğu və mizraq daşıyardıq və Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) (ayaqyolunda) su ilə təmizlənərdi.

Aişə (Allah ondan razı olsun) Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) belə dediyini rəvayət etmişdir:

"Sizdən biri (ayaqyolunda) boyük su başına çıxsa, qoy o, üç daş ilə təmizlənsin, bu üç daş onun nəcasətdən təmizlənməsi üçün kifayət edər"

Ayaqyolunda hər ikisi ilə (yəni, həm su, həm də daşla) təmizlənmək daha üstündür.

İsticmar, daş və ya onu əvəz edən salfetka və sairə buna oxşar pak, təmizləyici və icazəli əşyalar ilə edilə bilər. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) daşlarla isticmar edərdi. Daşın mislində olan digər təmizləyicilər, (eyni mahiyyətə istifadə edilmələri mümkün olduğu üçün hökmcə) ona qoşulur. İsticmar zamanı üç dəfədən az sayda silinmək icazəli deyildir. Salman -Allah ondan razı olsun- demişdir:

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) bizə ayaqyolunda sağ əllə, üçdən az daşla və peyin yaxud da sümüklə təmizlənməyi qadağan etmişdir.

İkinci məsələ: Böyük və ya yüngül subaşına çıxarkən, üzü yaxud da arxası qibləyə tərəf olmaq

Qarşıda maneə olmazsa, açıqlıq yerdə üzünü və ya arxasını qibləyə tərəf çevirərək ayaqyoluna çıxmaq icazəli deyildir. Çünki Əbu Əyyub əl-Ənsari -Allah ondan razı olsun- Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) belə dediyini rəvayət etmişdir:

"Sizlərdən biri böyük və ya yüngül subaşına çıxarsa, üzünü və ya arxasını qibləyə tərəf çevirməsin. Lakin üzünüzü şərqə və ya qərbə tərəf çevirin".

Əbu Əyyub deyir ki, biz Şama gəldik, orada ayaqyoluların Kəbəyə tərəf tikildiyinin şahidi olduq. Biz (ora girdikdə üzümüzü və ya arxamızı) qiblə tərəfdən çevirir və (oradan çıxdıqda) Allahdan bağışlanma diləyirdik.

Amma insan, tikili bir yerdə yaxud da özü ilə qiblə arasında onu örtəcək maneə olan bir yerdə olarsa, belə etməsində bir eyib olmaz. İbn Ömər -Allah onların ikisindən də razı olsun- rəvayət etdiyi hədisdə deyilir:

O deyir ki, Peyğəmbəri (sallallahu aleyhi və səlləm) öz evində, üzü Şama, arxası isə Kəbəyə tərəf kiçik subaşına çıxdığını gördüm.

Mərvan əl-Əsğar demişdir:

Bir dəfə İbn Ömər, dəvəsini qibləyə tərəf çökdürdükdən sonra dəvəyə tərəf kiçik subaşına çıxdı. Mən dedim: "Ey Əbu Abdurrahman! Məgər bu (qibləyə tərəf subaşına çıxmaq) bizə qadağan edilmədimi?" İbn Ömər dedi: Bəli. Bu, açıqlıqda olarkən qadağan edilmişdir. Amma səninlə qiblə arasında səni örtəcək bir şey varsa, eyib etməz.

Dha əfzəli bunu hətta tikililərdə belə tərk etməkdir. (Ən düzünü) Allah daha yaxşı bilir.

Üçüncü məsələ: Ayaqyoluna gedən üçün, edilməsi sünnə sayılan əməllər:

Ayaqyoluna girən insanın (daxil olmazdan) öncə: «[Bismilləh] Allahummə inni əuzu bikə minəl-xubsi val-xabəisi» (Allahın adı ilə! Allahım, pislikdən və pis əməllərdən (erkək və dişi cinlərdən) Sənə sığınıram!), çıxdıqda isə: «Ğufranəkə» (Allahım, məni bağışla) deməsi, ayaqyoluna sol ayağıyla girib, sağ ayağıyla ilə çıxması və təbii ehtiyacını dəf etmək üçün yerə yaxınlaşmazdan əvvəl paltarını qaldırmaması sünnədir.

Əgər açıq məkandadırsa, insanların görə bilməyəcəyi qədər uzaqlaşmaq və onlardan gizlənmək müstəhəbdir. Bütün bunların dəlilinə gəldikdə isə, Cabir -Allah ondan razı olsun- deyir:

Biz, Peyğəmbərlə (sallallahu aleyhi və səlləm) birgə səfərə çıxmışdıq. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) ayaqyoluna gedərkən, insanlar onu görməyəcək qədər uzaqlaşardı.

Əil (Allah ondan razı olsun), Allah Rəsulunun (sallallahu aleyhi və səlləm) belə dediyini rəvayət etmişdir:

"Adəm övladının öyrəti ilə cinlər arasındakı pərdə, onun ayaqyoluna girərkən: Bismilləh - deməsidir".

Ənəs -Allah ondan razı olsun- deyir ki, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) ayaqyoluna girərkən belə deyərdi:

«Allahummə inni əuzu bikə minəl-xubsi val-xabəisi» (Allahım, pislikdən və pis əməllərdən (erkək və dişi cinlərdən) Sənə sığınıram!)

Aişə -Allah ondan razı olsun- deyir ki, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) ayaqyolundan çıxanda belə deyərdi: «Ğufranəkə» (Allahım, məni bağışla).

İbn Ömər -Allah onların hər ikisindən də razı olsun- deyir ki, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) ayaqyolunda yerə oturana qədər paltarını yuxarı qaldırmazdı.

Dördüncü məsələ: Subaşına çıxmaq istəyənə haram olan əməllər.

Axar olmayan suya, kiçik subaşına çıxmaq haramdır. Cabir -Allah ondan razı olsun- Peyğəmbərdən (sallallahu aleyhi və səlləm) rəvayət edir ki,

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) axar olmayan suya, kiçik subaşına çıxmağı qadağan etmişdir.

Kiçik subaşına çıxarkən, cinsiyyət üzvünü sağ əli ilə tutmaq, ön və arxanı sağ əl ilə təmizləmək qadağandır. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) deyir:

"Sizdən biriniz kiçik subaşına çıxdıqda sağ əli ilə cinsiyyət üzvünə toxunmasın və sağ əli ilə ön və arxanı təmizlənməsin".

Yollarda, insanların (istirahət etdikləri) kölgəliklərdə, ictimai parklarda, meyvəli ağacların altında və su mənbələrində təbii ehtiyacı rəf etmək haramdır. Çünki Muaz -Allah ondan razı olsun- Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) belə dediyini rəvayət etmişdir:

"(Edən üçün insanlar tərəfindən) lənət oxunan üç yerdə, su mənbələrində, yolun ortasında (və ya üstündə) və (istirahət üçün nəzərdə tutulan) kölgəlikdə böyük subaşına çıxmaqdan çəkinin".

Əbu Hureyrə (Allah ondan razı olsun), Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) belə dediyini rəvayət etmişdir:

"Lənət oxunan iki əməldən çəkinin". Səhabələr soruşdular: "Ey Allahın elçisi, lənət oxunan iki əməl nədir?" Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) dedi: "İnsanların gedib-gəldikləri yollarda və ya onların kölgələndiyi yerlərdə təbii ehtiyacı rəf etmək".

Həmçinin ayaqyolunda Quran oxumaq, peyin, sümük və hörmət göstərilən yeməklə təmizlənmək haramdır. Cabir -Allah ondan razı olsun- demişdir:

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), sümük və peyin ilə silinməyi qadağan etmişdir.

Müsəlmanların qəbirləri arasında da təbii ehtiyacı rəf etmək haramdır. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) demişdir:

"Mənim üçün qəbirlərin arasında təbii ehtiyacımı rəf etməyimlə, bunu bazarın ortasında etməyim arasında heç bir fərq yoxdur". (Yəni, ikisi də günah baxımından eynidir.)

Beşinci məsələ: Təbii ehtiyacını rəf edən üçün bəyənilməyən (məkruh) əməllər.

İnsanın təbii ehtiyacını rəf edərkən, qarşısında heç bir maneə olmadan üzünü külək əsən tərəfə tutması bəyənilmir. Buna səbəb sidiyin üstünə qayıtmasıdır. Həmçinin subaşına çıxarkən danışmaq bəyənilmir. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) kiçik su başına çıxarkən bir kişi, Peyğəmbərə (sallallahu aleyhi və səlləm) salam verərək keçir. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) onun salamını geri qaytarmır.

(Torpaqdakı) yarığa və ona oxşar yerlərə kiçik subaşına çıxmaq bəyənilmir. Qatədə, Abdullah bin Sircisdən rəvayət edir ki,

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) yarığa kiçik subaşına çıxmağı qadağan etmişdir. Qatədədən: "Nə üçün yarığa?" - deyə, soruşduqda? O: "Deyilənlərə görə ora cinlərin evləridir." - deyə cavab verdi.

Çünki orada hər hansı bir heyvanın olması mümkündür və (sidiyə çıxan insan) ona əziyyət verə bilər. Yaxud da, ora cinlərin evi olsun və insan bu əməli ilə onlara əziyyət versin.

Heç bir zərurət olmadan, Allahın zikri yazılmış bir şey ilə ayaqyoluna girmək bəyənilmir. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) ayaqyoluna girərkən (üzərində Məhəmməd Allahın elçisidir yazılmış) üzüyünü çıxarırdı.

Amma ehtiyac və zərurət varsa, bunu etmək eyib etməz. Məsələn, kənarda saxlasa, oğurlana və ya unudula bilər deyə, üzərində Allahın adı yazılmış pulla ayaqyoluna girmək, zərurət sayılır.

Qurani-Kərimə gəlincə, istər aşkar şəkildə, istərsə də gizli şəkildə (yəni, cibdə və s.), onunla ayaqyoluna girmək haramdır. Çünki Qurani-Kərim, Allahın kəlamıdır. O, kəlamların ən şərəflisidir. Qurani-Kərimə ayaqyoluna girmək, Allahın kəlamını alçaltmağın bir növüdür.

Dördüncü bölüm: Misvaklanmaq və fitrətlə əlaqəli sünnələr. Bu bölümdə bir neçə məsələ var:

Misvaklanmaq: Dişlərin və diş ətinin üzərinə yapışıb qalmış qida qalıqlarının təmizlənməsi və ağızdan gələn pis qoxunun aparılması üçün, arak və ya digər oxşar ağacların çubuqlarından istifadə edilməsinə deyilir.

Birinci məsələ: Misvaklanmağın hökmü:

Misvaklanmaq bütün vaxtlarda sünnədir. Hətta oruc tutan insan da, misvakdan istifadə edə bilər. Onun, günün əvvəlində yaxud da sonunda misvaklanmasında bir günah yoxdur. Çünkü Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) müəyyən bir vaxt qoymadan misvakdan hər zaman istifadə etməyə həvəsləndirmişdir. Belə ki, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) demişdir:

"Misvaklanmaq ağzın təmizliyi, Rəbbin isə razılığıdır".

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurur:

"Əgər ümmətimə ağır gəlməsəydi, onlara hər namazdan əvvəl misvaklanmağı əmr edərdim".

İkinci məsələ: Nə vaxt təkid edilir?

Dəstəmaz aldıqda, yuxudan oyandıqda, ağzın qoxusu dəyişdikdə, Quran oxumağa və ya namaz qılmağa hazırlaşdıqda, həmçinin məscidə, yaxud da evə daxil olduqda misvakdan istifadə edilməsi təkid edilir. Çünki əl-Miqdəm ibn Şureyh o da atasından rəvayət edir ki, atam Aişədən -Allah ondan razı olsun- soruşdu: "Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) evə daxil olarkən ən birinci nə edərdi?" Aişə -Allah ondan razı olsun- dedi: "Misvaklanardı." Ötən hədislərə əsasən, insan uzun müddət susub qaldıqda və ya dişləri saraldıqda da misvakdan istifadə etməsi təkid edilir.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) gecə yuxudan oyandıqda ağzını misvakla təmizləyərdi. Müsəlmana əmr edilib ki, Allaha ibadət etməyə və Ona yaxınlaşmağa hazırlaşdığı vaxtlarda, təmizlik və paklıq baxımından ən gözəl halda olsun.

Ücüncü məsələ: Nə ilə edilməlidir?

İstifadə zamanı ağızda ovulub itməyən və onu yaralamayan yaş çubuqla misvaklanmaq sünnətdir. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) arak ağacının çubuğu ilə misvaklanardı. Misvakdan istifadə etdikdə, onu sağ yaxud da sol əli ilə tutmaq olar. Məsələyə geniş yanaşılır.

Dəstəmaz alarkən misvaklanmağa çubuq olmasa, bunu barmağı ilə etməsi də yetərli sayılar. Necə ki, Əli -Allah ondan razı olsun-, Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) dəstəmazını vəsf etdiyi rəvayətində bu haqda bildirmişdir.

Dördüncü məsələ: Misvaklanmağın faydaları:

Misvaklanmağın ən əhəmiyyətli faydası, ötən hədisdə deyildiyi kimi, dünyada ağzın təmizliyi, axirətdə isə Rəbbin razılıqıdır. Onun özündə daşıdığı böyük faydalarına görə, müsəlman həmişə bu sünnəyə riayət etməli və onu tərk etməməlidir. Elə müsəlmanlar da var ki, ya tənbəllik üzündən, ya da ki, misvakın faydalarından xəbərsiz olduqlarına görə, bir, iki ay dişlərini təmizləmirlər. Bu cür insanlar qoy bilsinlər ki, onlar Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) həmişə riayət etdiyi bir sünnəni tərk etdiklərinə görə, çoxlu savabları və böyük faydaları əldən buraxıblar. Hətta Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) misvakdan istifadə etməyin ümməti üçün çətin olacağından qorxmasaydı, onu ümmətinə vacib edərdi.

Elm adamları misvaklanmağın digər faydalarını da qeyd etmişlər. Onlardan: misvaklanmaq dişləri möhkəmləndirir, diş ətini qüvvətləndirir, səsi yaxşılaşdırır və insanı fəallaşdırır.

Beşinci məsələ: Fitrətlə bağlı sünnələr

Bunlara həmçinin, fitrətlə bağlı xüsusiyyətlər də deyilir. Çünki onları edən şəxs, Allahın insanları yaratdığı və onlar üçün bəyəndiyi bir şəkildə vəsf olunur. Bununla da, insan ən gözəl görünüşə və ən mükəmməl surətə malik olur.

Əbu Hureyrə (Allah ondan razı olsun), Allah Rəsulundan (sallallahu aleyhi və səlləm) belə rəvayət etmişdir:

"Beş şey fitrətdəndir: ayıb yerlərini qırxmaq, sünnət olmaq, bığları qısaltmaq, qoltuqaltı tükləri yolmaq və dırnaqları tutmaq".

Ayıb yerlərini dəmir alət ilə qırxmaq dedikdə, övrət yerinin ətrafında çıxan tüklərin qırxılması nəzərdə tutulur.

Bu cür (ərəbcə əl-istihdəd) adlanmasına səbəb, dəmir alətin yəni, ülgücün istifadə olunmasıdır. Ayıb yerlərindən tüklərin qırxılması gözəllik və təmizlik cəhətdən aparılır. Bunu ülgüc ilə qırxmadan da, məsələn, tükləri tökən maddələrlə etmək olar.

Sünnət olmaq dedikdə, burada, cinsiyyət üzvünün baş hissəsinin görünməsi üçün, həmin yerdə olan dərinin kəsilib götürülməsi qəsd olunur. Bu, kişilərə aiddir. Qadının sünnət olmasına gəlincə, burada, onun cinsiyyət üzvünün üzərindəki artıq ət parçası kəsib götürülür. Onun xoruz pipiyinə oxşadığı deyilir. Daha düzgün rəyə əsasən, kişilərin sünnət olması vacib, qadınların sünnət olması isə müstəhəbdir.

Kişilərin sünnət olmasının hikməti, cinsiyyət orqanını, baş hissəsindəki dərinin altına yığılmış murdardan təmizləməkdir.

Sünnət olmağın bir çox faydaları var.

Qadının sünnət olmasının hikməti isə, onun şəhvətinin azaldılmasıdır.

Yeni dünyaya gələn uşağı, yeddinci günündə sünnət etmək müshəhəbdir. Çünki yeddinci gündə sünnət olmaq, yaranın daha tez sağalmasına və uşağın daha kamil şəkildə böyüməsinə səbəb olur.

Bığları qısaltmaq və gödəltmək: Yəni, bığları həddən ziyadə azaltmaq. Bu, gözəl görsənmək, təmizlik və kafirlərə müxalif olmaq deməkdir.

Bığları azaldıb, saqqallı sərbəst buraxmağa, uzatmağa və ona diqqət göstərməyə təşviq edən çoxsaylı səhih hədislər vardır. Saqqalın saxlanılması həm gözəl görünüş, həm də kişilik əlaməti sayılır. Zamanımızda isə, bir çox insanlar bunun əksinə olaraq, bığlarını uzadıb, saqqallarını ya qırxır, ya da qısaldırlar.

Bütün bunlar isə, Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) sünnəsinə və onun, saqqalı uzadıb, bığları qısaltmaq əmrinə müxaliflikdir. Belə əmrlərdən biri də, Əbu Hureyrənin -Allah ondan razı olsun- rəvayət etdiyi hədisdə varid olmuşdur. O demişdir: Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur: "Bığlarınızı qısaldın, saqqallarınızı isə uzadın. Məcusilərə müxalif olun". İbn Ömər -Allah onların ikisindən də razı olsun- rəvayət edir ki, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) demişdir:

"Müşriklərə müxalif olun, saqqallarınızı uzadın, bığlarınızı isə qısaldın".

Müsəlman kimsəyə, Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) sünnəsinə əməl etmək, düşmənlərə (kafirlərə) müxalif olub, özünü qadınlara oxşatmamaq vacibdir.

Dırnaqları tutmaq: Yəni, dırnaqların uzanmaması üçün onları vaxtaşırı gödəltmək. Dırnaqları tutmaq, onları gözəlləşdirir və altında yığılıb qalmış çirklərdən təmizləyir. Bəzi müsəlmanlar, Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) bu sünnəsinə müxalif olaraq, dırnaqlarını, yaxud da müəyyən bir barmağın dırnağını uzadırlar. Bütün bunlar, şeytanın bu çirkin əməli gözəl göstərməsindən və Allahın düşmənlərinə təqlid etməkdən irəli gəlir.

Qoltuqaltını yolmaq: yəni, qoltuğun altında olan tükləri təmizləmək. Bu tükləri yolub çıxarmaq, qırxmaq və ya bu ikisindən başqa bir yol ilə təmizləmək sünnədir. Qoltuqaltı tüklərin götürülməsi, həm təmizlik, həm də bu tüklərin yığılması səbəbi ilə əmələ gələn pis qoxunu kəsməkdir. Bu bizim hənif (batildən haqqa meyl edən) dinimizdir. O bizə bu xüsusiyyətləri əmr etmişdir. Onlarda gözəllik, paklıq və təmizlik vardır. Bununla da müsəlman, ən gözəl görünüşə malik olur. Kafir və cahilləri təqlid etməkdən uzaqlaşır. Din ilə fəxr edərək, Rəbbinə ibadət edir. Allahın Elçinin (sallallahu aleyhi və səlləm) sünnəsinə tabeçilik göstərir.

Yuxarıda qeyd edilən beş xüsusiyyətə, misvaklanmaq, suyu buruna çəkmək, su ilə ağzı yaxalamaq, barmaqların arasını -çirk yığılması səbəbi ilə- yumaq və ayaqyolunda su ilə təmizlənmək də əlavə edilir. Aişə -Allah ondan razı olsun- rəvayət edir ki, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) demişdir:

"On şey fitrətdəndir: bığları qısaltmaq, saqqalı uzatmaq, misvakdan istifadə etmək, (dəstəmaz alarkən) buruna su çəkmək, dırnaqları tutmaq, barmaqların arasını yumaq, qoltuqaltı tükləri yolmaq, ayıb yerlərin tüklərini qıxmaq və ayaqyolunda su ilə təmizlənmək".

Hədisin rəvayətçilərindən biri olan Musab bin Şeybə deyir ki, onuncunu unutdum. Zənnimcə o, (dəstəmaz alarkən) ağzı su ilə yaxalamaqdır.

Beşinci bölüm: Dəstəmaz barədə. Bu bölümdə bir neçə məsələ var:

Birinci məsələ: Dəstəmazın tərifi və hökmü:

Dəstəmaz sözünün lüğəti mənası: Bu söz, əl-vadaətu kəlməsindən götürülüb. O, gözəllik və təmizlik mənalarını bildirir.

Dəstəmaz sözünün şəriətdə mənası: Dörd əzanı -onlar üz, iki əl, baş və iki ayaqdır- su ilə yumaqdır. Bu iş, məxsusi şəkildə və Allah təaləyə ibadət niyyəti ilə həyata keçirilir.

Dəstəmazın hökmü: Namaz qılmaq və onunla eyni hökmdə olan, məsələn, təvaf etmək, Qurana toxunmaq kimi ibadətləri yerinə yetirmək istəyən dəstəmazsız insanın dəstəmaz alması vacibdir.

İkinci məsələ: Dəstəmazın vacibliyini, kimlərə və nə zaman vacib olduğunu bildirən dəlillər.

Dəstəmazın vacib olmasını bildirən dəlil, Uca Allahın bu ayəsidir:

Ey iman gətirənlər! Namaza durduğunuz zaman üzünüzü və dirsəklərlə birlikdə əllərinizi yuyun. (Yaş əlinizlə) başınızı məsh edin, ayaqlarınızı isə hər iki topuğa qədər yuyun. Əgər cünub olmusunuzsa, qüsl edin (bədəninizi başdan ayağa qədər yuyub təmizləyin). Xəstələndiyiniz, səfərdə olduğunuz, ayaq yolundan gəldiyiniz və ya qadınlarla yaxınlıq etdiyiniz zaman su tapmasanız, pak torpaqla təyəmmüm edin, ondan üzünüzə və əllərinizə sürtün (paklığı niyyət edib əllərinizi bir dəfə torpağa sürtərək üzünüzü, bir dəfə də torpağa sürtərək əllərinizi məsh edin). Allah sizi çətinliyə salmaq istəməz, lakin O sizi pak, təmiz etmək və sizə olan nemətini tamamlamaq (artırmaq) istər ki, bəlkə, şükür edəsiniz!

əl-Maidə (Süfrə) surəsi, ayə: 6.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) demişdir: "Allah, dəstəmazsız qılınan namazı və qənimətdən oğurlanıb verilən sədəqəni qəbul etməz". Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) başqa bir hədisdə demişdir:

"Allah, dəstəmazsız qılınan namazı, dəstəmaz alıb qılmayınca qəbul etməz".

Müsəlman alimləri arasında bu barədə fikir ayrılığı bilinmədiyinə görə, dəstəmazın vacibliyi, Kitab, Sünnə və İcma ilə öz təsdiqini tapmışdır.

Dəstəmaz kimə vacibdir: Dəstəmaz, namaz qılmaq və onunla eyni hökm daşıyan (təvaf etmək, Qurana toxunmaq kimi) ibadətləri yerinə yetirmək istəyən, hər bir həddi-büluğa çatmış və əqli cəhətdən normal olan müsəlmana vacibdir.

Dəstəmaz nə zaman vacib sayılır? Əgər namazın vaxtı girərsə, yaxud da yerinə yetirilməsi üçün dəstəmazın şərt olduğu, lakin müəyyən bir vaxtla məhdudlaşmayan (məsələn, təvaf etmək, Qurana toxunmaq kimi) ibadətləri etmək istəsə, bu zaman dəstəmazın alınması vacib sayılır.

Üçüncü məsələ: Dəstəmazın şərtləri:

Dəstəmazın səhih (yəni, doğru və qəbul olunan) sayılması üçün, aşağıdakı şərtlər vacibdir:

1- İslamda olmaq, əqli cəhətdən normal olmaq, (halal və haramı, pis ve yaxşını bir-birindən) ayırma yaşına çatmaq. Kafirin və dəlinin dəstəmazı səhih sayılmaz. Eləcə də, ayırma yaşına çatmayan balaca uşağın dəstəmazı etibarlı hesab edilməz.

2- Dəstəmaz almaq üçün niyyət etmək. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) demişdir: "Əməllər yalnız niyyətlərlədir". Niyyəti dil ilə tələffüz etmək şəriətə uyğun deyildir. Çünki Peyğəmbərdən (sallallahu aleyhi və səlləm) bunu sübut edəcək heç bir dəlil varid olmayıbdır.

3- Dəstəmaz suyu təmiz olmalıdır. Sular barədə yuxarıda danışılanlarda bunu bildirdik. Murdar su ilə alınan dəstəmaz, səhih deyildir.

4- Suyun dəriyə dəyməsinə maneə olan, şam, xəmir və ya bunların ikisinə (mahiyyətcə) oxşar sayılan və bu gün qadınlar arasında tanınan dırnaq boyalarını dəridən təmizləmək.

5- Dəstəmazdan əvvəl, əgər ehtiyac varsa, ayaqyolunda su və ya daş yaxud da daşı əvəz edən əşyalarla təmizlənmək.

6- Ardıcıllıq. ("əl-muvalətu" yəni, bir əzanın yuyulması, özündən əvvəlki əzanın yuyulmasından dərhal sonra və gecikdirilmədən edilməlidir).

7- Tərtib (yəni, dəstəmaz əzaları, ayədə deyildiyi tərtib ilə yuyulmalıdır). Az sonra bu ikisi barədə danışılacaq.

8- Yuyulması vacib olan əzalrın hamısını yumaq.

Dördüncü məsələ: Dəstəmazın fərzləri: Yəni, yuyulması fərz olan əzalar

Dəstəmazın altı fərzi var.

1- Üzü bütünlüklə yumaq. Uca Allah buyurur:

Namaza durduğunuz zaman üzünüzü yuyun.

əl-Maidə (Süfrə) surəsi, ayə: 6.

Dəstəmaz əsnasında ağzı yaxalamaq və burna su çəkmək üzə daxildir. Çünki ağız və burun üzün əzalarıdır.

2- Əlləri dirsəklərlə birgə yumaq. Uca Allah buyurur:

Dirsəklərlə birlikdə əllərinizi yuyun.

əl-Maidə (Süfrə) surəsi, ayə: 6.

3- Qulaqlar ilə birgə bütün başa məsh etmək. Uca Allah buyurur:

(Yaş əlinizlə) başınızı məsh edin.

əl-Maidə (Süfrə) surəsi, ayə: 6.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurur:

"Qulaqlar başdandır".

Başın bir hissəsinə məsh edib, digər hissəsini tərk etmək, düzgün deyildir. (Əksinə bütün başa məsh olunmalıdır.)

4- Ayaqları iki topuğa qədər yumaq. Uca Allah buyurur:

Ayaqlarınızı isə hər iki topuğa qədər yuyun.

əl-Maidə (Süfrə) surəsi, ayə: 6.

5-Dəstəmazı tərtib ilə almaq. Çünki Uca Allah, əl-Maidə surəsində dəstəmaz əzalarını tərtib ilə demiş və Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) də, Uca Allahın dediyi kimi dəstəmazını tərtiblə almışdır. Belə ki, birinci üzünü, sonra iki əlini yumuş və başını məsh etdikdən sonra iki ayağını yumuşdur. Abdullah bin Zeydin və başqa səhabələrin nəql etdikləri hədislərdə, Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) məhz belə dəstəmaz aldığı rəvayət olunmuşdur.

6- Ardıcıllıq. Belə ki, bir əzanın yuyulması, ondan əvvəlki əzanın yuyulmasından dərhal sonra və gecikdirilmədən edilməlidir. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) dəstəmazı ardıcıllıqla alardı. Xalid bin Məadənin rəvayət etdiyi hədisdə deyilir:

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), dəstəmaz alarkən ayağının üst tərəfində dirhəm qədər yerə su dəyməmiş namaz qılan bir kişini gördü. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) ona, yenidən dəstəmaz almağı əmr etdi.

(Bu hədisdən aydın olur ki) Əgər dəstəmazın səhihliyi üçün ardıcıllıq şərt olmasaydı, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) həmin kişiyə yenidən tam şəkildə dəstəmaz almağı yox, yalnız su dəyməyən yeri yumağı əmr edərdi. əl-Lumətu, qüsl və ya dəstəmaz zamanı su dəyməyən yerə deyilir.

Beşinci məsələ: Dəstəmazın sünnələri.

Elə əməllər var ki, onları dəstəmaz əsnasında etmək müstəhəbdir. Kim bu əməlləri etsə, savab qazanar. Etməyən isə heç bir günah qazanmaz. Bu əməllər, dəstəmazın sünnələri adlanırlar. Onlar aşağıdakılardır:

1- Dəstəmazın əvvəlində: "Bismilləh" - demək. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) deyir:

"Dəstəmazın əvvəlində "Bismilləh" deməyənin dəstəmazı yoxdur".

2- (Dəstəmazdan əvvəl yaxud da dəstəmaz əsnasında) misvakdan istifadə etmək. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurur:

"Əgər ümmətimə ağır gəlməsəydi, onlara əmr edərdim ki, hər dəstəmazda misvaklansınlar".

3- Dəstəmazın əvvəlində əlləri biləklərə qədər üç dəfə yumaq. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) dəstəmazın əvvəlində əllərini biləklərə qədər üç dəfə yuyardı. Necə ki, bu, onun dəstəmazının vəsfində varid olmuşdur.

4- Oruclu kimsə istisna edilməklə, dəstəmaz alan şəxsin ağzına və burnuna suyu çox alması. Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) dəstəmazının vəsfində belə varid olmuşdur:

Ağzını yaxaladı və burnuna aldığı suyu boşaltdı.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurur:

"Oruclu olmadığın vaxtlar, burnuna suyu çox çək".

5- Dəstəmaz əzalarını su ilə sürtmək və suyun üzün hər yerinə dəyməsi üçün, sıx saqqalı barmaqlarla ovxalamaq. Çünki, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) belə edərdi. O:

Dəstəmaz aldıqda, dirsəklərini sürtərdi.

Həmçinin:

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) dəstəmaz aldıqda çənəsinin alt hissəsinə suyu salıb barmaqları ilə ovuşdurardı.

6- Dəstəmaz alarkən əl və ayaqları yuduqda sağ tərəfdən başlamaq. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) belə etmişdir. O, ayaqqabılarını geyindikdə, saçını daradıqda, yuyunduqda və bütün işlərində sağ tərəfdən başlamağı sevərdi.

7- Üzü, əlləri və ayaqları üç dəfə yumaq. Hər bir dəstəmaz əzasını bir dəfə yumaq vacib, üç dəfə yumaq isə müstəhəbdir. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) belə etmişdir. Təsdiqini tapmış rəvayətdə O,

Dəstəmaz əzalarını bir dəfə bir, bir dəfə iki və bir dəfə də üç sayda yuyaraq dəstəmaz almışdı.

8- Dəstəmazdan sonra, varid olan zikri demək. Belə ki, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) demişdir:

"Sizdən kim gözəl dəstəmaz alarsa və sonra: [Əşhədu ən lə iləhə illəllahu vahdəhu lə şərikə ləhu va əşhədu ənnə Muhəmmədən abduhu va Rasuluhu] «Mən şahidlik edirəm ki, Allahdan başqa haqq məbud yox­dur. O təkdir. Onun şəri­ki yoxdur. Həmçinin şahid­lik edirəm ki, Muhəmməd Onun qulu və elçisi­dir!» zikirini deyərsə, onun üçün cənnətin səkkiz qapısı açılar və istədiyi qapıdan daxil olar".

Altıncı məsələ: Dəstəmazı pozanlar:

Dəstəmazı pozanlar, onu batil və yararsız edən amillərdir.

Dəstəmazı altı amil pozur:

1- İki yoldan çıxanlar: Yəni, Sidik və nəcis ifraz olan yollar. Bu iki yolla, sidik, nəcis, məni, məzi, istihadə qanı və ya az yaxud da çox olmasına baxmayaraq yel çıxır. Çünki Uca Allah buyurur:

Sizlərdən biri ayaqyolundan gəldikdə

ən-Nisə (Qadınlar) surəsi, ayə: 43.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurur:

"Sizlərdən birinizin dəstəmazı pozulduqda dəstəmaz almayınca, Allah onun namazını qəbul etməz".

Bu hədis yuxarıda qeyd edilmişdir.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurur:

"...kiçik və ya böyük subaşına çıxdıqda və yatdıqda..."

Həmçinin Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), yel çıxıb-çıxmamasında şübhəli olan adam barədə demişdir:

"Bir səs eşitməyincə və ya bir iy duymayınca namazdan çıxmasın!"

2- Murdar şeyin insan bədəninin başqa yerindən çıxması. Bədənin başqa yerindən çıxan, sidik və ya nəcisidirsə, ötən dəlillərə daxil olduğuna görə, mütləq olaraq dəstəmazı batil edir. Əgər bu iki şeydən başqasıdırsa, məsələn, qan və qusuntu kimi və miqdarı çoxdursa, ehtiyat baxımından dəstəmaz almaq daha yaxşıdır. Yox əgər miqdarı azdırsa, alimlərin yekdil rəyinə əsasən, dəstəmaz almaq lazım deyil.

3- Huşunu itirmək yaxud da yatmaq səbəbi ilə ağlın başdan getməsi. Çünki, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) demişdir:

"...kiçik və ya böyük subaşına çıxdıqda və yatdıqda..."

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) digər bir hədisdə buyurur:

"Göz arxanın ipidir, kim yatsa, qoy dəstəmaz alsın".

Elm əhlinin yekdilliklə bildirdiyi rəyə əsasən, dəlilik, huşu itirmək, sərxoşluq və digər buna oxşar hallar dəstəmazı pozur. Dəstəmazı pozan yuxu, yatmaq formasından aslı olmayaraq, özünü tam dərk etmədiyin dərin yuxudur. Amma yüngül yuxuya getmək (mürgüləmək) isə dəstəmazı batil etmir. Çünki səhabələr -Allah onlardan razı olsun- namazı gözlədikləri vaxt, mürgü vurardılar. Namaza iqamə verilən kimi qalxıb dəstəmaz almadan namazı qılardılar.

4- Heç bir maneə olmadan cinsiyyət orqanına toxunmaq. Busra bint Səfvan -Allah ondan razı olsun- rəvayət edir ki, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) demişdir:

"Kim cinsiyyət orqanına əl dəysə, qoy dəstəmaz alsın".

Əbu Əyyubun və Ummu Həbibənin rəvayət etdiyi hədisdə, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) demişdir:

"Kim cinsiyyət orqanına toxunsa, qoy dəstəmaz alsın".

5- Dəvə əti yemək. Cabir bin Səmura -Allah ondan razı olsun- rəvayət edir ki, bir kişi Peyğəmbərdən (sallallahu aleyhi və səlləm) soruşdu: "Qoyun əti yedikdən sonra dəstəmaz alaqmı?" Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) dedi: "İstəsən dəstəmaz al, istəməsən alma". Kişi yenə soruşdu: "Bəs dəvə əti yedikdən sonra necə, dəstəmaz alaqmı?" Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) dedi: "Bəli, dəvə əti yedikdən sonra dəstəmaz al".

6- Mürtəd olmaq. Uca Allah buyurur:

Hər kim imanı inkar edərsə,əməlləri boşa çıxar.

əl-Maidə (Süfrə) surəsi, ayə: 6.

Ölümdən başqa, qüslu vacib edən hər bir şey, dəstəmazı da vacib edir.

Yeddinci məsələ: Dəstəmaz hansı işlərdə vacib sayılır:

Üzərinə aşağıdakı işlərin yerinə yetirilməsi şəriət tərəfindən təyin olunan müsəlmanın dəstəmaz alması vacibdir:

1- Namaz. İbn Ömər -Allah onların ikisindən də razı olsun- Peyğəmbərdən (sallallahu aleyhi və səlləm) belə rəvayət edir:

"Allah, dəstəmazsız qılınan namazı və qənimətdən oğurlanıb verilən sədəqəni qəbul etməz".

2- Kəbənin ətrafında fərz, yaxud da nafilə təvafı etmək. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) belə edərdi.

O (sallallahu aleyhi və səlləm), dəstəmaz aldıqdan sonra təvaf etdi.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurur:

"Evi (Kəbəni) təvaf etmək namazdır. Amma Allah həmin vaxt danışmağa icazə verib."

Həmçinin, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) heyzli qadının, heyzdən təmizlənənə qədər, tavaf etməsinə icazə verməmişdir.

3- Qurana bilavasitə dəri ilə toxunmaq. Uca Allah buyurur:

Ona yalnız pak olanlar toxuna bilər!

əl-Vaqiə (Vaqiə) surəsi, ayə: 79.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurur:

"Qurana yalnız pak ola kimsə toxuna bilər".

Səkkizinci məsələ: Hansı əməllər üçün dəstəmaz almaq müstəhəbdir.

Aşağıdakı hallarda dəstəmaz almaq müstəhəbdir və bəyənilir:

1- Uca Allahı zikr edəndə və Quran oxuyanda.

2- Hər namaza dəstəmaz almaq. Çünki bu, Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) daim riayət etdiyi əməldir. Ənəs -Allah ondan razı olsun- belə rəvayət edir:

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) hər namaz üçün dəstəmaz alardı.

3- Cinsi əlaqədən sonra, qüsl almadan yenidən yaxınlıq etmək istəsə, yaxud da yatmaq, yemək və ya içmək istəsə, bu zaman onun dəstəmaz alması müstəhəbdir. Əbu Səid əl-Xudrinin -Allah ondan razı olsun- rəvayət etdiyi hədisdə deyilir ki, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurmuşdur:

"Sizdən biri zövcəsi ilə yaxınlıq etdikdən sonra, yenidən yaxınlıq etmək istəsə, qoy dəstəmaz alsın".

Aişə -Allah ondan razı olsun- demişdir:

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) qüslsuz halda yatmaq istəsəydi, yatmazdan öncə, namaza dəstəmaz aldığı kimi dəstəmaz alıb yatardı.

Aişədən -Allah ondan razı olsun- rəvayət olunan başqa bir hədisdə deyilir:

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) qüslsuz halda yemək yaxud da yatmaq istəsəydi, yeməkdən yaxud da yatmazdan öncə, namaza dəstəmaz aldığı kimi dəstəmaz alıb yeyərdi yaxud da yatardı.

4- Qüsldan əvvəl dəstəmaz almaq. Aişə -Allah ondan razı olsun- belə rəvayət edir:

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) cənabət qüslu aldıqda, birinci əllərini yuyar, sonra sağ əli ilə sol əlinə su töküb, ayıb yerini yuyardı. Bundan sonra isə, namaza dəstəmaz aldığı kimi dəstəmaz alardı...

5- Yatmazdan əvvəl dəstəmaz almaq. əl-Bəra ibn Azib -Allah ondan razı olsun- rəvayət edir ki, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur:

"Yatmaq istədikdə namaz üçün dəstəmaz aldığın kimi dəstəmaz al, sonra sağ böyrün üstə uzan...".

Altıncı bölüm: Xüflərə, əmmaməyə və sarğıya məsh etmək (üzərinə əllə sürtmək) barədə. Bu bölümdə bir neçə məsələ var:

Ərəb dilində xüf sözü, ayağa geyinmək üçün nəzərdə tutulan, dəri və ya başqa bir materialdan hazırlanan geyim növünə deyilir. "Xifəfun" xüf sözünün cəm formasıdır. Ayağa geyinmək üçün nəzərdə tutulan, yundan və ya başqa bir materialdan hazırlanan hər bir şey, xüflə eyni hökmdədir.

Birinci məsələ: Xüflərə məsh etməyin (üzərilərinə əllə sürtməyin) hökmü və dəlili:

Əhli sünnə və camaatın yekdil rəyinə əsasən, xüfllərə məsh etmək caizdir. Bu, insanların qarşılaşacaqları çətinlik və məşəqqətləri aradan qaldırmaq üçün, Allahdan qullarına bir rüxsət və rahatlıqdır. Sünnə və alimlərin yekdil rəyi (ərəbcə icma), xüflərə məsh etməyin icazəli olmasına dəlalət edir.

Sünnədə olan dəlillər: Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) özünün xüflərə məsh çəkməsi, səhabələrə bunu əmr etməsi və belə bir rüxsətə icazə verməsi, danılması mümkün olmayan çoxsaylı sənədlərlə (ərəbcə mütəvatir) səhih hədislər şəklində varid olmuşdur.

İmam Əhməd -Allah ona rəhmət etsin- demişdir: Xüflərə məsh etməyə görə qəlbimdə heç bir şey yoxdur. Bu barədə Peyğəmbərdən (sallallahu aleyhi və səlləm) qırx hədis rəvayət olunmuşdur. İmam Əhmədin -Allah ona rəhmət etsin-: "...qəlbimdə heç bir şey yoxdur" - sözü: "xüflərə məsh etməyin icazəli olması barədə qəlbimdə heç bir şək-şübhə yoxdur" -mənasındadır.

əl-Həsən əl-Basri belə deyir: Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) yetmiş səhabəsi mənə danışdı ki, o (sallallahu aleyhi və səlləm), xüflərə məsh edərdi. Həmin hədislərdən biri də, Cərir ibn Abdullah tərəfindən nəql edilmişdir. O, demişdir:

Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) kiçik subaşına çıxdıqdan sonra dəstəmaz alıb xüflərə məsh etdiyini gördüm.

əl-Aməş, İbrahimdən rəvayət edir ki, bu hədis onların xoşlarına gəlirdi. Çünki Cərir, əl-Maidə surəsi, yəni, dəstəmaz ayəsi nazil olandan sonra İslamı qəbul etmişdir.

Əhli sünnə və camaat alimləri, ehtiyacdan aslı olmayaraq, yerli və müsafir olan insanın, məsh etməsinin icazəli olması barədə yekdil rəy söyləmişlər.

Həmçinin corablara da məsh etmək icazəlidir. Corab, dəridən olmayan, yalnız parçadan və parçaya oxşar şeylərdən, ayaqlara geyinmək üçün hazılanmış geyimdir. Hal-hazırkı dövrümüzdə corablara (ərəbcə) "əş-şürrabu" da deyirlər. Hər ikisi də insanın ehtiyacı baxımından və məsh etmə səbəbindən, xüflərlə eynidirlər. Onların geyinilməsi xüflərdən daha çox yayılmışdır. Əgər ayağı örtürlərsə, onların üzərinə məsh etmək caizdir.

İkinci məsələ: Xüflərin və onların əvəzləyicilərinin üzərinə məsh etməyin şərtləri:

Bu şərtlər aşağıdakılardır:

1- Onları pak olduqdan sonra geyinmək. əl-Muğira ibn Şöbə -Allah ondan razı olsun- belə rəvayət edir: Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) ilə birgə səfərdə idim. Mən əyilib onun xüflərini çıxartmaq istədikdə, o dedi: "Toxunma onlara! Mən onları ayaqlarımın pak olduğu halda geyindim." Sonra onlara məsh çəkdi.

2- Onların fərz sayılan yeri örtməsi: Yəni, ayaqlarda yuyulması fərz sayılan yeri. Əgər fərz yerlərdən nə isə açılarsa, məsh səhih sayılmaz.

3- Onlar mubah olmalıdır. Başqasından qəsb edilmiş və ya oğurlanmış xüflərə və onların əvəzedicilərinə məsh etmək olmaz. Həmçinin ipək kişilərə icazəli deyil. Çünki onun geyinilməsi asilikdir və mübahlığına rüxsət yoxdur.

4- Onların özləri də pak olmalıdır. Murdar bir şeyə, məsələn, uzunqulaq dərisindən düzəldilənə məsh etmək olmaz.

5- Məsh, şəriətin qoyduğu müddət daxilində edilməlidir. Bu müddət, yerli insan üçün bir gün bir gecə, müsafir üçün isə, üç gün üç gecədir.

Bu, beş şərtdir. Elm əhli onları, Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) sünnəsindən və ümumi şəriət qaydalarından götürmüşlər ki, xüflərə düzgün məsh edilsin. Məsh etmək istədikdə, bu şərtlərə riayət olunması labüddür.

Üçüncü məsələ: Məshin necə edilməsi və vəsfi:

Şəriətin məsh çəkmək üçün bildirdiyi yer, xüfün üst hissəsidir. Burada vacib sayılan, məsh adının aid edildiyidir. Məshin keyfiyyəti: xüfün üst tərəfinin çox hissəsinə edilir. əl-Muğira ibn Şöbə -Allah ondan razı olsun- rəvayət etdiyi hədisdə, Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) dəstəmaz zamanı xüflərə necə məsh etdiyini izah etmişdir. O demişdir:

Peyğəmbəri (sallallahu aleyhi və səlləm) xüflərə məsh edərkən gördüm. Onların üstünə etdi.

Alt və ya arxa hissəsinə məsh etmək məqbul sayılmır və sünnəyə müvafiq deyil. Çünki Əli -Allah ondan razı olsun- demişdir:

Əgər din rəylə olsaydı, xüfün altına məsh etmək, üstünə məsh etməkdən daha uyğun sayılardı. Mən, Peyğəmbəri (sallallahu aleyhi və səlləm) xüfunün üstünə məsh edərkən gördüm.

Əgər həm xüfün üstünə, həm də altına bir yerdə məsh edilsə, məsh səhih sayılsa da, belə etmək məkruh hesab olunur.

Dördüncü məsələ: Məshin müddəti:

Yerli adamlar və ya namazları qısaltmağa icazə verilməyən bir səfərdə olan müsafirlər üçün müddət, bir gün, bir gecədir. Lakin namazları qısaltmağa icazə verilən bir səfərdə olan müsafirlər üçün müddət, üç gün, üç gecədir. Əli -Allah ondan razı olsun- demişdir:

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm), üç gün, üç gecə müsafir üçün, bir gün, bir gecə isə, yerli adam üçün etmişdir.

Beşinci məsələ: Məshi batil edən amillər.

Aşağıda qeyd edilən amillər məshi batil edir.

1- Qüslu vacib edən bir iş baş veribsə, məsh batil olur. Safvan ibn Assən deyir:

Biz səfərdə olarkən, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) bizə xüflərimizi üç gün üç gecə çıxartmamağı əmr edərdi. Yalnız cənabət halı (yəni, qüslun pozulması) istisna edilərdi.

2- Əgər ayağın, yuyulması vacib olan bəzi hissəsi görünərsə, məsh batil sayılar.

3- Xüfləri çıxartmaq məshi batil edir. Əksər elm adamlarının rəyinə əsasən, xüflərdən birinin çıxarılması, ikisinin də çıxarılması kimidir.

4- Məsh müddətinin bitməsi, məshi batil edir. Çünki məsh üçün şəriət tərəfindən müəyyən müddət qoyulmuşdur. Məshin müddətini bildirən hədislərin anlamına görə, şəriətin məsh üçün qoyduğu müddətdən artıq məsh etmək caiz deyildir.

Altıncı məsələ: Məshin başlama müddəti:

Məshin müddəti, onları geydikdən sonra, dəstəmazın pozulma vaxtından daşlayır. Məsələn: Bir nəfər Fəcr namazına dəstəmaz alıb, xüfləri geyinir. Günəş çıxdıqdan sonra, dəstəmazı pozulur, lakin almır. O, Zöhr namazından əvvəl dəstəmaz alır. Bu halda məshin müddəti, dəstəmazın pozulduğu vaxtdan, yəni günəşin çıxdığı vaxtdan başlayır. Bəzi alimlər: "Məshin müddəti, Zöhr namazından əvvəl aldığı dəstəmazın vaxtından başlayır." - demişlər. Yəni, dəstəmazı pozulduqdan sonra, çəkdiyi məshdən başlayır.

Yeddinci məsələ: Sarğıya, əmmaməyə və qadınların baş örtüyünə məsh etməsi.

Sarğı dedikdə burada, sınıq yerin üzərinə, həmin yerin sağalması üçün, taxta və ya gips bağlanmış sarğılar nəzərdə tutulur. Həmçinin yaranın üzərinə qoyulan yapışqanların və ya onun hər tərəfini örtən əşyaların üzərinə məsh etmək icazəlidir. Bütün bu əşyaların üzərinə ehtiyac olduğu miqdarda məsh edilməsi şərtdir. Əgər ehtiyacdan artıq yerə sarılıb və ya yapışdırılıbsa, bu zaman artıq hissə mütləq çıxardılmalıdır.

Sarğıların üzərinə qüsl və dəstəmazda da məsh etmək caizdir. Sarğılara məsh etmək üçün müyyən vaxt yoxdur, əksinə sınıq və ya yara sağalıb, sarğı açılana qədər məsh edilə bilər. Buna dəlil odur ki, sarğılara məsh etmək zərurətdir, zərurətdən də ehtiyac duyulduğu qədər istifadə olunur. Bu məsələdə qüsl ilə dəstəmaz arasında heç bir fərq yoxdur.

Başa sarılıb bağlanan əmmaməyə də məsh etmək caizdir. Çünki əl-Muğira ibn Şöbə -Allah ondan razı olsun- rəvayət edir ki, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) əmmaməsinə, kəkilinə və xüflərinə məsh edərdi.

Başqa hədisdə rəvayət olunur ki, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) xüflərə və ximara, yəni, əmmaməyə məsh etdi.

Əmmaməyə məsh etmək üçün müəyyən son hədd yoxdur. Lakin ehtiyat baxımından xüflərə məsh etdiyi kimi, əmmaməyə də onu dəstəmazlı geyindikdən sonra, yerli adam olsa bir gün, bir gecə, müsafir olsa, üç gün üç gecə məsh etməsi daha yaxşı olar.

Qadının baş örtüyünə (ərəbcə ximar) məsh etməsinə gəlincə, bunu etməməsi daha yaxşıdır. Yalnız baş örtüyünü çıxartmaqda qadın üçün bir çətinlik olarsa və ya başında bir xəstəlik varsa, yaxud da buna oxşar digər üzrlər meydana çıxarsa, bu müstəsna hal sayılar. Əgər baş, keçə və ya digər əşya ilə xınalanarsa, onun üzərinə məsh edə bilər. Çünki Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) belə etmişdir. Ümumiyyətlə, Allah bu ümmət üçün, başın təmizlənməsini müəyyən qədər asan və rahat etmişdir.

Yeddinci bölüm: Qüsl barədə. Bu bölümdə bir neçə məsələ var:

Birinci məsələ: Qüslun mənası, hökmü və dəlili:

1- Qüsl sözü lügəti mənada, bir şeyi yumaq kəlməsinin məsdəri sayılır. Bu da bütün bədəni yumaq anlamına gəlir.

Qüsl sözünün şəriətdəki mənası, su ilə bütün bədəni yumaq, yaxud da, pak Allaha ibadət niyyəti ilə, (şəriətin qoyduğu) xüsusi şəkildə, bütün bədəni təmiz su ilə yumaqdır.

2- Qüslun hökmü: Əgər qüslu almaq üçün səbəb varsa, bu zaman alınması vacib sayılır. Uca Allah buyurur:

Əgər cünub olmusunuzsa, qüsl edin (bədəninizi başdan ayağa qədər yuyub təmizləyin).

əl-Maidə (Süfrə) surəsi, ayə: 6.

Səhabələrin, Peyğəmbərdən (sallallahu aleyhi və səlləm) qüslun necə alınması barədə rəvayət etikləri hədislər, qüslun vacib olmasına dəlalət edir.

İnşallah bu hədislərdən bəziləri aşağıda deyiləcək.

3- Qüslu vacib edən səbəblər: Qüsl aşağıdakı səbəblər ilə vacib olur.

1- Məninin öz çıxışında xaric olması. Onun kişi və ya qadından şəhvətlə atılaraq çıxması şərtdir. Uca Allah buyurur:

Əgər cünub olmusunuzsa, qüsl edin (bədəninizi başdan ayağa qədər yuyub təmizləyin).

əl-Maidə (Süfrə) surəsi, ayə: 6.

Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) Əliyə -Allah ondan razı olsun- demişdir:

"Bədənindən məni atılaraq çıxsa, qüsl al".

Yatan insandan məninin şəhvət ilə çıxması şərt deyil. Çünki yatan insan bəzən bunu hiss etmir. Peyğəmbərdən (sallallahu aleyhi və səlləm) belə soruşulur: "Qadın yuxuda ihtilam olsa (qüslu pozulsa), ona qüsl almaq vacibdirmi?" Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurur: "Bəli, əgər mənini gorsə". Bunlar hamısı ümmətin ittifaq etdiyi məsələlərdir.

2- Maneə (paltar) olmadan, hətta məni gəlməsə də, övrətin bütünlüklə yaxud da sünnət olunuan yerə qədər, qadının övrətində (fərcində) itməsi. Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) buyurur:

"Əgər dörd əza (iki əllər, iki ayaqlar) arasında oturarsa və sünnət sünnətə (övrət övrətə) toxunarsa, artıq qüsl vacib sayılar."

Lakin bu halda qüsl, on yaşından yuxarı oğlana və doqquz yaşından yuxarı qıza vacibdir.

3- Kafirin İslamı qəbul etməsi və mürtədin yenidən İslama qayıtması:

Çünki Qeys ibn Asim İslamı qəbul etdiyi zaman, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) ona qüsl almağı əmr etmişdir.

4- Heyz və nifas qanının kəsilməsi: Aişə -Allah ondan razı olsun- rəyavət edir ki, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) Fatimə bint Əbi Hubeyşə demişdir:

"Heyz olduğun vaxt namaz qılma. Elə ki heyzdən təmizləndin, qüsl al və namazı qıl".

Alimlərin yekdil rəyinə əsasən, nifas şəriət əhkamları baxımından, heyzlə eynidir.

5- Ölüm. Peyğəmbərin (sallallahu aleyhi və səlləm) qızı Zeynəb vəfat etdiyi zaman, Peyğəmbər (sallallahu aleyhi və səlləm) Zeynəbi yuyan qadınlara: "Onu yuyun" demişdir. Başqa hədisdə rəvayət olunur ki, Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) ehramda ikən (dəvəsindən yıxılıb) ölən kişi üçün səhabələrə: "Onu su və sidr ilə yuyun" - demişdir. Vəfat etmiş insanı yumaq ibadətdir. Çünki ölən insan pak olmadığına görə yuyulsaydı, digər səbəblər qaldığına görə o, pak sayılmazdı.

İkinci məsələ: Qüslun vəsfi və necə alınmasının qaydası:

Cənabət qüslunun alınmasının iki qaydası var: Müstəhəb qüsl və yetərli sayılan qüsl:

Müstəhəb qüsl: Birinci əllər, sonra övrət yeri və bulaşan hissə yuyulur. Sonra namaz üçün dəstəmaz alındığı kimi dəstəmaz alınır. Daha sonra ələ su götürülüb dəriyə su dəyməsi üçün barmaqlar ilə saçların dibi ovxalanır. Bundan sonra başa üç ovuc su tökülür. Sonda isə, bədəninin qalan yerləri yuyulur. Bu barədə Buxari və Müslimin "Səhih" adlı əsərlərində Aişədən -Allah ondan razı olsun- hədis nəql edilir.