मैले तिमीकहाँबाट निस्केपछि चारवटा यस्ता शब्दहरू तीन पटक भनेको छु, यदि ती शब्दहरूलाई तिमीले बिहानदेखि अहिलेसम्म गरेका सबै जिक्र र स्तुतिहरूसँग तौलने हो भने ती (चार शब्दहरू) नै भारी हुनेछन्।
उम्मुल-मुमिनीन जुवैरिया (रजिअल्लाहु अन्हा) बाट वर्णन गरिएको छ, उहाँले भन्नुहुन्छ:
"नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) बिहान फज्रको नमाज पढेर सबेरै उनी (जुवैरिया) कहाँबाट बाहिर निस्कनुभयो। त्यतिबेला उनी आफ्नो प्रार्थना गर्ने ठाउँ (मुसल्ला) मै थिइन्। पछि जब उहाँ घाम माथि आइसकेपछि फर्कनुभयो, तब पनि उनी त्यहीँ बसिरहेकी थिइन्। नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले सोध्नुभयो, "मैले तिमीलाई जुन अवस्थामा छोडेर गएको थिएँ, के तिमी अहिलेसम्म त्यही अवस्थामा छौ?" उनले जवाफ दिइन्, "हो।" तब नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभयो, "मैले तिमीकहाँबाट निस्केपछि चारवटा यस्ता शब्दहरू तीन पटक भनेको छु, यदि ती शब्दहरूलाई तिमीले बिहानदेखि अहिलेसम्म भनेका सबै जिक्रहरूसँग तौलने हो भने, ती (चार शब्दहरू) नै (पुण्य र महानतामा) भारी हुनेछन्। ती शब्दहरू हुन्: 'सुब्हानल्लाही व बिहम्दिही, अदद खल्किही व रिजा नफ्सिही व जिनत अर्शिही व मिदाद कलिमातिही'।"
أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَرَجَ مِنْ عِنْدِهَا بُكْرَةً حِينَ صَلَّى الصُّبْحَ، وَهِيَ فِي مَسْجِدِهَا، ثُمَّ رَجَعَ بَعْدَ أَنْ أَضْحَى، وَهِيَ جَالِسَةٌ، فَقَالَ: «مَا زِلْتِ عَلَى الْحَالِ الَّتِي فَارَقْتُكِ عَلَيْهَا؟» قَالَتْ: نَعَمْ، قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَقَدْ قُلْتُ بَعْدَكِ أَرْبَعَ كَلِمَاتٍ، ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، لَوْ وُزِنَتْ بِمَا قُلْتِ مُنْذُ الْيَوْمِ لَوَزَنَتْهُنَّ: سُبْحَانَ اللهِ وَبِحَمْدِهِ، عَدَدَ خَلْقِهِ وَرِضَا نَفْسِهِ وَزِنَةَ عَرْشِهِ وَمِدَادَ كَلِمَاتِهِ».
नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) बिहान सबेरै फज्रको नमाज पढेर आफ्नी पत्नी, मोमिनहरूकी आमा जुवैरिया (रदियल्लाहु अन्हा) कहाँबाट बाहिर निस्कनुभयो, जब कि उहाँ (जुवैरिया) आफ्नो नमाज पढ्ने ठाउँमै बसिरहेकी थिइन्। त्यसपछि नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) दिउँसोको पहिलो प्रहर — चाश्तको समयमा, घाम माथि उक्लिसकेपछि — फर्कनुभयो, र उहाँ अझै पनि त्यही ठाउँमा बसिरहेकी थिइन्। तब नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभयो: मैले तिमीलाई जुन अवस्थामा छोडेर गएको थिएँ, के तिमी अहिलेसम्म त्यही अवस्थामा छौ? उनले भनिन्: हो, नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभयो: तिमी कहाँबाट गएपछि मैले चारवटा शब्द भनेको छु, र ती शब्दहरू तीन–तीन पटक दोहोर्याएको छु। यदि तिमीले बिहानदेखि यहाँ बसेर अहिलेसम्म जति समय निरन्तर रूपले गरेका सबै जिक्रको पुण्यसँग ती शब्दहरूको पुण्य तुलना गरियो भने, ती चार शब्दहरूको पुण्य सबैभन्दा बढी हुनेछ। (सुब्हानल्लाह) अर्थात् सम्पूर्ण प्रकारका त्रुटि र अपूर्णताबाट अल्लाहलाई पवित्र ठहर्याउनु हो, (व बिहम्दिही) अर्थात् उहाँकै लागि सुन्दर प्रशंसा छ जसले स्तुति गर्नको लागि मार्गदर्शन गर्नुभयो, (अदद खल्किही) उहाँका सृष्टिहरूको सङ्ख्या बराबर, जसलाई अल्लाहबाहेक अरू कसैले गणना गर्न सक्दैन, (व रिजा नफ्सिही) उहाँको आफ्नै प्रसन्नता बराबर, जति उहाँ आफ्ना भक्तहरूमध्ये जससँग प्रसन्न हुनुहुन्छ, र यो यस्तो कुरा हो जसको सीमा वा परिमाण निर्धारण गर्न सकिँदैन, (व जिनत अर्शिही) उहाँको अर्श (सिंहासन) को तौल बराबर, जो सृष्टिहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ र सबैभन्दा गह्रङ्गो छ, (व मिदाद कलिमातिही) अर्थात् उहाँका वचनहरू लेख्ने मसीबराबर,अल्लाहका वचनहरू न सीमित छन्, न त कहिल्यै समाप्त हुने नै छन्। यो वाक्यांशले तिनै प्रकारका अवस्थाहरूलाई व्यापक रूपमा समेट्दछ; किनकि महान् अल्लाहका वचनहरू लेख्ने मसीको न त क्षमताको अन्त्य छ, न विशेषताको, न सङ्ख्याको नै। अतः यसको मूल तात्पर्य अल्लाहको महिमा र प्रशंसालाई अत्यन्त व्यापक रूपमा व्यक्त गर्नु हो। यसै अनुरूप उहाँले क्रमशः सृष्टिहरूको विशाल सङ्ख्याबाट आरम्भ गर्नुभयो जुन कि सीमित छ, त्यसपछि त्योभन्दा अझ महान् कुरातिर अग्रसर हुँदै स्तुतिलाई उहाँकै आफ्नै प्रसन्नतासँग सम्बद्ध गर्नुभयो। अन्तमा सृष्टिमा सर्वश्रेष्ठ र सर्वाधिक भारी वस्तु अर्शलाई उल्लेख गर्नुभयो। यसरी स्तुति र गुणगानको सन्दर्भमा प्रथम पदले सङ्ख्या र परिमाण, दोस्रो पदले गुण र स्वरूप, र तेस्रो पदले महानता र भारलाई जनाउँछ।
उक्त शब्दहरूको महत्त्वको उल्लेख छ र तिनलाई उच्चारण गर्न प्रोत्साहित गरिएको छ ।
स्मरण (जिक्र) का विभिन्न स्तरहरू हुन्छन्, जसमध्ये केही स्मरण अरूभन्दा उत्तम हुन्छन्।
इमाम नववीले 'सुब्हानल्लाही व बिहम्दिही मिदाद कलिमातिही'को व्याख्या गर्दै भन्नुभएको छ: "यसको उद्देश्य अल्लाहको महिमा कति असीमित र अनन्त छ भनेर बुझाउनु हो। त्यसैले सर्वप्रथम सृष्ट गण्य वस्तुहरूको विशाल संख्या उल्लेख गरियो, त्यसपछि अर्शको भार (तौल) को प्रसङ्ग आयो, र अन्तमा त्योभन्दा पनि अधिक महान् विषयको वर्णन गरियो। अर्थात्, यो यस्तो महिमा हो जसलाई कुनै संख्यामा गणना गर्नै सकिँदैन, जसरी अल्लाहका वचनहरूलाई कहिल्यै गणना गरेर टुङ्ग्याउन सकिँदैन।"
इब्न कय्यिमले भन्नुभएको छ: "निश्चय नै, जब जिक्र गर्ने व्यक्ति 'सुब्हानल्लाहि वबिहम्दिही, अदद खल्किही... अन्त्यसम्म' भन्छ, तब उसको हृदयमा अल्लाहप्रतिको जुन मारिफत (पहिचान र ज्ञान), तन्जीह (पवित्रता) र महानताको बोध उत्पन्न हुन्छ, त्यो केवल 'सुब्हानल्लाह' मात्र उच्चारण गर्ने व्यक्तिको हृदयमा उत्पन्न हुने बोधभन्दा अत्यन्त गुणा ठूलो र महान हुन्छ।"
यस हदीसमा संक्षिप्त तर व्यापक शब्दहरू (जवामिउल कलिम) तर्फ मार्गदर्शन गरिएको छ, जसमा शब्दहरू थोरै हुन्छन् तर तिनबाट प्राप्त हुने पुण्य र प्रतिफल अत्यन्तै ठूलो हुन्छ।
सही मुस्लिम (4/ 2090) (2726).
थप (6)
توضيح الأحكام من بلوغ المرام.
لعبد الله البسام (7/ 536).
منحة العلام في شرح بلوغ المرام.
لعبد الله الفوزان (10/ 405).
فتح ذي الجلال والإكرام.
لابن عثيمين (6/ 471).
Cited in books
5 Booksथप (5)
- الصلاة التي علمها النبي ﷺ الصحابة رضي الله عنهمالصلاة التي علمها النبي ﷺ الصحابة رضي الله عنهم«مَا زِلْتِ عَلَى الْحَالِ الَّتِي فَارَقْتُكِ عَلَيْهَا؟» قَالَتْ: نَعَمْ، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «لَقَدْ قُلْتُ بَعْدَكِ أَرْبَعَ كَلِمَاتٍ، ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، لَوْ وُزِنَتْ بِمَا قُلْتِ مُنْذُ الْيَوْمِ لَوَزَنَتْهُنَّ: سُبْحَانَ اللهِ وَبِح
- الصلاة التي علمها النبي ﷺ الصحابة رضي الله عنهم«مَا زِلْتِ عَلَى الْحَالِ الَّتِي فَارَقْتُكِ عَلَيْهَا؟» قَالَتْ: نَعَمْ، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «لَقَدْ قُلْتُ بَعْدَكِ أَرْبَعَ كَلِمَاتٍ، ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، لَوْ وُزِنَتْ بِمَا قُلْتِ مُنْذُ الْيَوْمِ لَوَزَنَتْهُنَّ: سُبْحَانَ اللهِ وَبِح
- المنتقى من المتجر الرابح في ثواب العمل الصالح - المعتمدالمنتقى من المتجر الرابح في ثواب العمل الصالحعن جويرية رضي الله عنها أن النبي صلى الله عليه وسلم خرج من عندها بكرة حين صلى الصبح، وهي في مسجدها، ثم رجع بعد أن أضحى، وهي جالسة، فقال: “ما زلت على الحال التي فارقتك عليها؟” قالت: نعم، قال النبي صلى الله عليه وسلم: “لقد قلت بعدك أربع كلمات
- رياض الصالحينرياض الصالحين مع فوائد وهدايات - 7«مَا زلتِ عَلَىٰ الحَالِ التي فارقتُكِ عليها؟» قَالَتْ: نعمْ، فَقَالَ النَّبيُّ صلى الله عليه وسلم: «لقد قلتُ بعدَك أربعَ كلماتٍ ثلاثَ مرَّاتٍ، لو وُزنتْ بما قلتِ منذُ اليومِ لوَزَنَتْهُنَّ: سُبْحَانَ اللهِ وبحَمْدِهِ، عددَ خلْقِهِ، ورضىٰ ن
- فضل الدعاء وآدابه والأوقات التي يستحب فيها"أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَرَجَ مِنْ عِنْدِهَا بُكْرَةً حِينَ صَلَّى الصُّبْحَ، وَهِيَ فِي مَسْجِدِهَا، ثُمَّ رَجَعَ بَعْدَ أَنْ أَضْحَى، وَهِيَ جَالِسَةٌ، فَقَالَ: (مَا زِلْتِ عَلَى الْحَالِ الَّتِي فَارَقْتُكِ عَل